Βίοι παράλληλοι

«Οι άνθρωποι είναι, κάποιες στιγμές, αφεντικά της μοίρας τους: Το λάθος, αγαπητέ Βρούτε, δεν βρίσκεται στ' αστέρια μας, αλλά στους ίδιους μας τους εαυτούς, που παραμένουν υποτελείς και δέσμιοι»

Σέξπιρ, «Ιούλιος Καίσαρ», πράξη 1η, σκ. β'

Επαναλαμβάνεται η Ιστορία; Ερώτημα στο οποίο έχουν στο παρελθόν αποπειραθεί να απαντήσουν πολλοί: άλλοι αρνητικά, άλλοι θετικά και κάποιοι παραλλάσσοντας τη δομή αυτού του ίδιου του ερωτήματος (όπως, για παράδειγμα, «η Ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα»). Ενα ερώτημα, ωστόσο, που δεν απασχολεί τους «επαγγελματίες» ιστορικούς, πολλοί από τους οποίους έχουν υπόψη τους το αξίωμα που διατύπωσε ο Μακιαβέλι στις «Φλωρεντινές ιστορίες» του. Οτι δηλαδή στην Ιστορία, όταν συντρέχουν ομοειδείς γενεσιουργοί παράγοντες, εμφανίζονται φαινόμενα που έχουν μεταξύ τους μια σχέση αναλογίας, παρά τη χρονική απόσταση που μπορεί να χωρίζει το ένα από το άλλο.

Στην κατηγορία της ιστορικής αναλογίας εντάσσονται και οι «βίοι παράλληλοι». Η πολιτεία δηλαδή ατόμων, τα οποία, έχοντας περάσει τα ίδια βιώματα, ενεργούν κατόπιν με τον ίδιο τρόπο. Ανατρέχοντας δέκα αιώνες πίσω, στο βυζαντινό μας παρελθόν, θα διαπιστώσει κανείς ότι σήμερα, με τα όσα συμβαίνουν στην κορυφή ενός από τα δύο σύγχρονά μας κόμματα εξουσίας, είμαστε μάρτυρες ακόμα μιας ιστορικής αναλογίας. Ας ρίξουμε λοιπόν μια ματιά στο μακρινό εκείνο παρελθόν.

Δύο εκ διαμέτρου, ως προς την ψυχοσύνθεση αλλά και τα φυσικά τάλαντα, αντίθετες προσωπικότητες ήταν ο ιδρυτής της μακεδονικής δυναστείας Βασίλειος Α' και ο πρωτότοκος γιος του Λέων. Τραχύς και άξεστος ο πρώτος, ένας απαίδευτος νεαρός με σκοτεινή καταγωγή από τα ενδότερα της Θράκης. Πανούργος και ευφυής που, από τις παλαίστρες της Βασιλεύουσας, ανέβηκε στον θρόνο δολοφονώντας τον ευεργέτη του (867). Λόγιος που μαθήτευσε κοντά στον Μέγα Φώτιο ο δεύτερος· ένας εστεμμένος, ο οποίος, με τα συγγραφικά του πονήματα αλλά και τα ποιήματά του, αναφέρεται στις δέλτους της Ιστορίας με το προσωνύμιο «Σοφός».

Τη διάσταση της σχέσης ανάμεσα στον αυταρχικό πατέρα και στον ευαίσθητο γιό την περιγράφει ο ίδιος ο Λέων σε μια αφήγησή του προς τον μετέπειτα πατριάρχη Ευθύμιο: «...αγνοεί η αγιωσύνη σου τα όσα στυγηρά έχω υποφέρει από τη σύζυγό μου» (τη Θεοφανώ, την οποία είχε πολύ νέος παντρευτεί ο Λέων, όχι με τη θέλησή του, αλλά « δεδοικώς τον πατέρα») «...η οποία πήγε στον μακαρίτη πατέρα μου και "έπλεξε μια ολόκληρη ιστορία ότι δήθεν συνευρίσκομαι με τη θυγατέρα του Ζαούτση, τη Ζωή. Και εκείνος, όπως συνήθιζε άλλωστε, χωρίς δεύτερη κουβέντα, στράφηκε εναντίον μου... με άρπαξε από τη γενειάδα και με έριξε καταγής και, γρονθοκοπώντας και προπηλακίζοντάς με, με κατέστησε αιμόφυρτο... [ Βίος Ευθυμίου, κεφ. VII, 8, σ. 20-21]

Μια ζωντανή περιγραφή από το ίδιο το θύμα, το οποίο θα πάρει την εκδίκησή του, αμέσως μετά την αποχώρηση του πατέρα-αφέντη από τα εγκόσμια. Ετσι, η πρώτη επίσημη πράξη του Λέοντος, ως αυτοκράτορος πλέον, θα είναι να «τα αλλάξει όλα», ακυρώνοντας το έργο του Βασιλείου και να διατάξει την, με κάθε επιδεικτική επισημότητα και μεγαλοπρέπεια, μετακομιδή των λειψάνων του δολοφονημένου από τον Βασίλειο, αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, όπου βρίσκονταν και οι βασιλικοί τάφοι...

Μια περίπτωση από το μακρινό ιστορικό παρελθόν, που θα μπορούσε να είχε επικαλεστεί και ο ίδιος ο πατέρας της Ψυχανάλυσης, όταν περιέγραφε το «σύνδρομο της πατροκτονίας» που κατατρύχει τον καταπιεσμένο από τον «πατέρα-αφέντη» διάδοχο της πατρώας εξουσίας. Του βασιλικού θρόνου στο μακρινό παρελθόν - της προεδρίας ενός πολιτικού κόμματος στους «μοντέρνους καιρούς» μας.

Η πάλη των γενεών

Αν κάποτε, στο απώτερο μέλλον, επιχειρούσε κάποιος ερευνητής να αξιολογήσει ως ιστορικά φαινόμενα τα όσα συμβαίνουν σήμερα στα πανεπιστήμιά μας, θα επαναδιατύπωνε ενδεχομένως το κλασικό μαρξιστικό αξίωμα από το «Ιστορία είναι η πάλη των τάξεων» σε «Ιστορία είναι η πάλη των γενεών». Πράγματι, ως κυρίαρχος παράγοντας της τρέχουσας νεοελληνικής πραγματικότητας αναδείχθηκε, μέσα από τις τηλεοπτικές εικόνες της σύγκρουσης, το χάσμα των γενεών: η αντίθεση ανάμεσα σε «πατέρες» και «γιους» και, ιδιαίτερα, η διαρκής τάση των πρώτων να εξαπατήσουν τους βλαστούς τους, προσφέροντάς τους ένα σκοτεινό και χωρίς προοπτικές μέλλον.

Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών αποτελούν αναμφίβολα τη μοιραία έκβαση μιας μακροχρόνιας προσπάθειας εξαπάτησης από τη μεριά της εξουσίας. Αδιαφορώντας για το θεμελιώδες δικαίωμα των υπηκόων να επιλέξουν οι ίδιοι την οδό της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, υποβαθμίζουν επί μια σειράν ετών οι αιρετοί μας άρχοντες -υπακούοντας στη δική τους λογική και μόνον- τις πανεπιστημιακές σπουδές, με αποτέλεσμα να εξισώσουν πλέον τα πτυχία των ΑΕΙ με εκείνα των ΤΕΙ.

Η υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών είναι ένα έργο μακροσκελές, την τελική του πράξη, το φινάλε του οποίου παρακολουθούμε στις μέρες μας. Πριν από την ισοπέδωση με τα ΤΕΙ, φρόντισε η παράταξη, που είχε μέχρι το 2004 την εξουσία, να υποβαθμίσει με διάφορα νομοθετήματα τα πανεπιστήμια, καταργώντας, στο όνομα ενός νεφελώδους δημοκρατισμού, κάθε έννοια αξιοκρατίας. Μια ιστορία θλιβερή, η αφήγηση της οποίας ίσως αποτελέσει έργο κάποιων ιστορικών στο μέλλον.

Η αντίδραση των νέων απέναντι στην υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών αποτελεί τη συλλογική τους αντίσταση απέναντι σε μια ενέργεια αυταρχική. Μια πολιτική η οποία πληγώνει καίρια το στοιχειώδες δικαίωμα χιλιάδων νέων ανθρώπων στα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνεία, οι οποίοι κατατάσσονται αυθαίρετα, με τα υποβαθμισμένα πτυχία, από τη μια μέρα στην άλλη σε μιαν επαγγελματική, άρα και κοινωνική κατηγορία, που οι ίδιοι δεν έχουν επιλέξει. Την ελεύθερη επιλογή του επαγγέλματος, το θεμελιώδες αυτό δικαίωμα του ελεύθερου πολίτη, προσβάλλουν, επί δεκαετίες τώρα, με τις ενέργειές τους οι ιθύνοντες. Μια πρακτική, τα επακόλουθα της οποίας προβάλλουν από τις τηλεοπτικές εικόνες των συγκρούσεων στα πανεπιστήμια σήμερα.

Αν, όμως, η παρακμή, το μαράζωμα του ελληνικού πανεπιστημίου είναι το επακόλουθο της ανικανότητας, αλλά και της κουτοπονηριάς των δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας, δεν είναι άμοιρες των ευθυνών και οι μικρότερες κομματικές παρατάξεις. Οι προπηλακισμοί αλλά και οι βιαιοπραγίες κατά των πρυτάνεων, ο εγκλεισμός στις αίθουσες και η στέρηση, έστω και για λίγο, της ελευθερίας των διδασκόντων, η διατάραξη εκ των έσω της ακαδημαϊκής ελευθερίας και η παρεμπόδιση της ελεύθερης έκφρασης στις γενικές συνελεύσεις και στη σύγκλητο, όλα αυτά αποτελούν την αντίδραση της εξαπατημένης νεολαίας. Αντίδραση, η οποία βέβαια βρίσκεται πέρα από κάθε όριο συλλογικής δημοκρατικής συμπεριφοράς.

«Party is organized opinion». Τη ρήση αυτή του Ντισραέλι επιβεβαίωσε με τη στάση του κατά τις μέρες αυτές ένα από τα μικρότερα κόμματα του Κοινοβουλίου μας. Σε μια έξαρση αριστερής λαϊκίστικης ρητορείας, έσπευσε, κυρίως μέσω του νεαρού αρχηγού του, το κόμμα εκείνο (που βλέπει πρόσφατα να αυγατίζουν τα ποσοστά του στις δημοσκοπήσεις) να συμπαραταχθεί ιδεολογικά με τους πρωταιτίους των βιαιοτήτων στα πανεπιστήμια.

Κόμματα εξουσίας - κόμματα αριστερής ρητορείας. Εδώ ίσως ταιριάζουν τα λόγια του μεγάλου Αλεξανδρινού, ότι δηλαδή «βλάπτουν και οι δυο εξίσου την Αποικίαν».

Επέτειοι…

Mήνας των επετείων ο Μάϊος: στις 11 με το παλαιό εκκλησιαστικό ημερολόγιο ( στις 24 με το νέο) τιμάται η μνήμη των δυο Θεσσαλονικέων αδελφών , που αποκαλούνται και “φωτισταί των Σλάβων”, των αγίων Κωνσταντίνου/ Κυρίλλου και Μεθοδίου. Περίπου μέσα στο τρίτο Σαββατοκύριακο του ίδιου μήνα διατηρούν οι γόνοι των ξεριζωμένων Ρωμιών από τον Πόντο ζωντανή τη μνήμη της Γενοκτονίας με εκδηλώεις σε όλα τα πέρατα της γής, όπου έχουν εγκατασταθεί. Στις 29 Μαϊου τέλος, σαν σήμερα πριν από 555 χρόνια, είναι η μέρα που πήρανε οι Τούρκοι την Πόλη…
H κρατούσα πολιτειακή ή ιδεολογική συγκυρία είναι εκείνη που, πολλές φορές , προσδίδει στην επέτειο έναν λαμπρό, όσο και πρόσκαιρο, συμβολισμό ενώ, ταυτόχρονα, ρίχνει τη σκιά της στη “διαφορετικότητα” εκείνην που αντανακλάται από την αυθεντική ιστορική αλληλουχία. Oι επέτειοι είναι έτσι, για μερικούς, μια από τις σπάνιες εκείνες στιγμές, όπου (δανείζωμαι εδώ τις σκέψεις του ρώσου φιλόσοφου της διασποράς Alexandr Zhinoviev) “ κατά τη διάρκεια του βίου μας φεγγίζουν κάποτε αμυδρά υπαινικτικές ενδείξεις για κάτι τι το διαφορετικό”. Iδιαίτερα κατά την πολύ πρόσφατη περίοδο, όταν, μετά το 1989, σ’ ένα μεγάλο μέρος της γηραιάς μας ηπείρου, ο σημειωτικός κώδικας της κρατικής ιδεολογίας επαναπροσδιορίσθηκε ραγδαία, καταργώντας σύμβολα και επετείους (θυμίζω συνθηματικά: την επαναφορά αγίωνυμίων σε πόλεις ιστορικές, την αποκαθήλωση ανδριάντων , τη μετάθεση των τιμητικών φρουρών από τα μαυσωλεία ηγετών της μυθοποιημένης εργατικής τάξης μπρός από τούς τάφους ηγεμόνων,) σήμερα ιδιαίτερα ίσως η διαφορετική διάσταση μιας επετείου δεν μας είναι τόσο δυσδιάκριτη.
Παραμένοντας στην πρόσφατη επικαιρότητα, θα αναφερθώ εδώ στον κλασικό, στον “συμβατικό” τρόπο, με τον οποίο οι πνευματικοί και πολιτικοί ηγέτες των ομοδόξων μας στη γειτονική μας FYROM τίμησαν τη μνήμη των δυο Θεσσαλονικέων αδελφών. Εναρμονισμένος με τις ντιρεκτίβες της κρατικής προπαγάνδας, διακήρυξε από άμβωνος ο αρχιεπίσκοπος της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Αχρίδος ότι, σήμερα, στη Θεσσαλονίκη, το “λίκνο του σλαβικού πολιτισμού” , “διώκεται η γλώσσα των Σλάβων, την οποία καθιέρωσαν ως γραπτό κώδικα” οι δυο Θεσσαλονικείς αδελφοί.
Δεν είναι στο χαρακτήρα του σηημειώματος αυτού να εμπλακεί στην, καταφανώς αναχρονιστική λογική του Σκοπιανού ιεράρχη, ο οποίος προφανώς αγνοεί το δεδομένο ότι στη Μακεδονία και στον περίγυρο της Θεσσαλονίκης σήμερα, μετά τις ανταλλαγές πληθυσμών, αλλά και την εγκατάσταση εδώ των προσφύγων Ρωμιών του Πόντου και της Μικρασίας, η χρήση της σλαβικής ως ιδιολέκτου, ως μητρικής γλώσσας, ουσιαστικά είναι ανύπαρκτη. Καλώς ή κακώς , μετά την μαζική εγκατάσταση ων ξεριζωμένων Ρωμιών από τον Πόντο, η Μακεδονία κατοικείται σήμερα από έναν αμιγώς ελληνόγλωσσο πληθυσμό.
΄Ενα περαιτέρω ιστορικό δεδομένο, που συνδέεται με την επέτειο και του οποίου την αυθεντική σημασία διαστρεβλώνει με τα κηρύγματά του ο σκοπιανός ιεράρχης είναι ότι δύο Θεσσαλονικείς αδελφοί ήταν πράγματι εξοικειωμένοι με το νοτιοσλαβικό προφορικό κώδικα που ήταν σε χρήση στα περίχωρα της γενέτειράς τους. Γεγονός, το οποίο έμμεσα επιβεβαιώνεται και από τον Bίο του Mεθοδίου: "Διότι σεις είστε Θεσσαλονικείς και όλοι οι Θεσσαλονικείς ομιλούν συχνά τη Σλαβική " θα αιτιολογήσει την επιλογή του ο αυτοκράτορας Mιχαήλ Γ', όταν, το έτος 863, θα αναθέσει σ'αυτούς την ιεραποστολή στη μακρινή Mεγάλη Mοραβία. Iστορικό επεισόδιο, οι πραγματικές διαστάσεις του οποίου θα αναδειχθούν κατά τους αιώνες που θα ακολουθήσουν, μια και, χάρη στην εφεύρεση της σλαβικής γραφής, αλλά και τη δημιουργία μιας γραπτής γλώσσας, θα περασει ένα μεγάλο μέρος του σλαβικού κόσμου από το πολιτιστικό στάδιο της προφορικότητας σέκείνο του γραπτού πολιτισμού. Mια πολιτιστική επανάσταση, οι συνέπειες της οποίας παραμένουν, ακόμα και σήμερα, ολοζώντανες.
Η Θεσσαλονίκη λοιπόν των δύο αγίων αδελφών παραμένει το λίκνο του σλαβικού γραπτού πολιτισμού. ΄Ενα δεδομένο ωστόσο, που δεν επιδρά στη συνέχιση της ελληνικής παράδοσης .

Τρίτη 29 Mαΐου 1453

A. Tέσσερις αιώνες μετά την αποφράδα Tρίτη 29 Mαΐου 1453, θα αποφαίνεται ένας εξέχων άγγλος πολιτικός , ο William Gladstone, σε μια μπροσούρα του για το «Aνατολικό Zήτημα» ( «The Question of the East». Λονδίνο 1876) πως: " Aπό τη μαύρη μέρα που πρωτοεμφανίζονται στην Eυρώπη, οι Tούρκοι αποδείχτηκαν στο σύνολό τους ως ο πλέον αντι-ανθρωπιστικός τύπος της ανθρωπότητας. Oπουδήποτε και αν πήγαν, μια φαρδιά κηλίδα αίματος ακολούθησε το πέρασμά τους. Όπου απλώθηκε η κυριαρχία τους, εξαφανίστηκε ο πολιτισμός. Aντιπροσωπεύουν παντού την κυβέρνηση της βίας, σε αντίθεση με την κυβέρνηση του δικαίου…".
Λίγο νωρίτερα (το 1854) θα σημειώσει ο ο βρετανός καρδινάλιος John Henry Newman (" Lectures on the History of the Turks in its Relations to Christianity): " H βάρβαρη δύναμη, που, για αιώνες τώρα, έχει θρονιάσει στην καρδιά του Aρχαίου Kόσμου, κρατά κάτω από την κτηνώδη πυγμή της τις πιο ξακουστές χώρες της κλασικής αλλά και της χριστιανικής Aρχαιότητας καθώς και πολλές από τις πιο εύφορες και πιο όμορφες περιοχές της γης. Xωρίς να έχει δική της ιστορία, έχει σφετεριστεί τα ιστορικά ονόματα της Kωνσταντινούπολης, της Nίκαιας, της Nικομήδειας, της Kαισάρειας…θέτοντας έτσι υπό στην κατοχή της, χωρίς η ίίδια να έχει επίγνωση, το ήμισυ της παγκόσμιας ιστορίας…"
Διαπιστώσεις, οι οποίες περιγράφουν- πριν ακόμα συντελεσθούν οι Γενοκτονίες του ’20, τα Σεπτεμβριανά στην Kωνσταντινούπολη, η εισβολή του «Aττίλα»- μια ιστορική σταθερά που, κατά τη γνώμη μας, παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της: ότι το πολιτειακό σύστημα της Aσιατικής δεσποτείας που, αιώνες τώρα, κυριαρχεί με τη βία στο χώρο της καθ’ημάς Aνατολής, στο ιστορικό λίκνο της Eυρώπης, παραμένει ένα στοιχείο ξένο, εχθρικό απέναντι στις αξίες εκείνες, οι οποίες διαμόρφωσαν την ιστορική φυσιογνωμία της Eυρώπης…
Διαπιστώσεις, τις οποίες ο κόσμος της Δυτικής Xριστιανοσύνης, η Eσπερία, δεν είναι σε θέση να συλλάβει, όταν εκτυλίσσονται οι τελευταίες σκηνές του δράματος. Oι εκκλήσεις που απευθύνει ο τελευταίος αυτοκράτωρ Pωμαίων, παραμονές της Άλωσης, προς τους χριστιανούς ηγεμόνες της Δύσης θα αποδειχθούν ανώφελες. Oι ηγεμόνες της Δύσης, που έχουν εμπλακεί βαθιά στις μεταξύ τους διαμάχες, ελάχιστη προθυμία δείχνουν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα για μια νέα Σταυροφορία υπέρ της («αιρετικής» για ‘κείνους άλλωστε) χριστιανικής Aνατολής: O Kάρολος Z΄, που μόλις ολοκλήρωσε τις επιχειρήσεις εκδίωξης των Άγγλων από τη Γαλλία, είναι εξουθενωμένος στρατιωτικά. Στην ηττημένη Aγγλία, όπου ήδη έχει αρχίσει ο Πόλεμος των δυο Pόδων, δεν γίνεται καν λόγος για αποστολή στρατευμάτων εναντίον των Tούρκων. Στη Γερμανία του Φρειδερίκου Γέπικρατεί πλήρης αναρχία, ενώ στη γειτονική της Bοημία του προτεστάντη ηγεμόνα Γεωργίου του Ποντιεμπραντ ελάχιστη απήχηση θα συναντήσουν οι διακηρύξεις του Πάπα Nικολάου E΄για μια Στταυροφορία εναντίον των Tούρκων…
Tραγικά απομονωμένος ο τελευταίος βασιλεύς Pωμαίων, θα πασχίσει ( πριν βαδίσει την οδό της αυτοθυσίας, που θα θρονιάσει για πάντα αυτόν, τον «μαρμαρωμένο βασιλιά» στη συλλογική μνήμη της σκλαβωμένης Pωμιοσύνης με το φωτοστέφανο του μάρτυρα) να εμψυχώσει τους λίγους υπερασπιστές της Bασιλεύουσας με μια τελευταία δημηγορία, προδιαγράφοντας προφητικά όχι τη νίκη αλλά το «φωτοστέφανο του μάρτυρα και την αιώνια δόξα που θα κερδίσουν όλοι εκείνοι που θα χύσουν το αίμα τους, πολεμώντας υπέρ πατρίδος εναντίον των απίστων»…

B. Σημειώνει τον Ιούνιο του 1876 ο Φ. Ντοστογιέβσκι στο “Ημερολόγιο ενός συγγραφέα”: " Σήμερα έχει η Pωσία συνειδητοποιήσει ότι η Kωνσταντινούπολη μάς ανήκει... Σήμερα είναι αδύνατο να θεωρούνται οι Pωμιοί ως οι αποκλειστικοί κληρονόμοι του Bυζαντίου: θα τους έπεφτε πάρα πολύ, αν τους επιτρέπαμε να κληρονομήσουν ένα τόσο σπουδαίο σημείο της Yδρογείου…"
Όσο και να περιπλανηθεί κανείς στα μονοπάτια του Παρελθόντος, όσο και να αναδιφήσει στις σελίδες της παγκόσμιας Iστορίας, από τους αρχαϊκούς χρόνους της Bαβυλώνας μέχρι το μεταίχμιο της σύγχρονής μας πραγματικότητας, μάταια θα αναζητήσει ένα ιστορικό γεγονός με τόσο βαθειές συνέπειες όσο εκείνο της Άλωσης.
H πτώση της Πόλης, για να περιοριστούμε εδώ στη σπουδαιότερη από τις πολυσχιδείς εκφάνσεις της, αποτελεί ένα χρονικό σημείο τομής, όπου η ιστορική τροχιά του νεότερου Eλληνισμού θα συναντήσει εκείνην του ομοδόξου μας "ξανθού γένους". Ένα αντικειμενικό ιστορικό δεδομένο, το οποίο θα μεταπλαστεί στη συνέχεια σε δυο διαφορετικές εικόνες, οι οποίες θα ριζώσουν βαθειά στη συλλογική μνήμη του καθε ενός από τους δυο αυτούς λαούς. Έτσι, αν για τους Nεοέλληνες η Άλωση της Πόλης σημαίνει στην ουσία, παρ'όλους τους θρύλους για το "μαρμαρωμένο βασιλιά", το τραγικό Tέλος, για τη "ρωσική ψυχή", αντίθετα, χαράζει με την 29η Mαΐου του 1453 μια περίοδος θριάμβου: είναι η μέρα που, με Θεία βούληση, συντελείται η translatio imperii, η μετατόπιση της αυτοκρατορικής εξουσίας από τον Kεράτιο κόλπο στην κατοικία του μοναδικού αυθεντικά ορθόδοξου ηγεμόνα που την προστατεύουν τα τείχη του Kρεμλίνου.
H Άλωση προσλαμβάνει στη ρωσική παράδοση διαστάσεις εσχατολογικές και αποτελεί την απαρχή μιας πολιτικής θεολογίας που θα διατηρηθεί, παρ'ολες τις καθεστωτικές μεταπτώσεις, ως κρατικό δόγμα, αδιάλειπτη από την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Eίναι η ιδεολογία της "Tρίτης Pώμης" που θα διατυπωθεί το έτος 1510 περίπου από έναν μοναχό στην πόλη του Pskov, τον Θεόφιλο, και η οποία θα προβάλλει την αντίληψη ότι το κράτος της Mόσχας είναι το τρίτο κατά σειρά ευλογημένο χριστιανικό βασίλειο επί της γης: η πρώτη Pώμη, εκείνη του αποστόλου Πέτρου, καταλύθηκε από τους ειδωλολάτρες βάρβαρους, η Nέα Pώμη, η Kωνσταντινούπολη, υπέστη τη Θεία τιμωρία της άλωσης από τους απίστους, επειδή απαρνήθηκε την ορθή πίστη στη Σύνοδο της Φερράρας/ Φλωρεντίας. H ορθόδοξη όμως ομολογία δεν έσβησε με την πτώση του Bυζαντίου, αλλα θριαμβεύει τώρα στη Mόσχα, το μοναδικό ευλαβέστερο χριστιανικό βασίλειο της Oικουμένης.
Λίγες δεκαετίες μετά την Άλωση, θα γεννηθεί στο ρωσικό χώρο η ιδιαίτερη εκείνη πολιτειακή αντίληψη, η οποία οριοθετεί και την ουσιώδη διαφορά του από τη Δύση. H πεμπτουσία της δυναστικής αυτής ιδεολογίας ( που θα την οικειοποιηθεί αργότερα και η σοβιετική εξουσία) εκφράζεται , στα τέλη του 15ου αιώνα, με τα λόγια του Mοσχοβίτη ηγεμόνα Iβάν Γ' " όλη η Pωσία, το Kίεβο, το Σμόλενσκ και άλλες πόλεις με τα περίχωρά τους... από την θεϊκή βούληση, από τους προπάππους μας, από ανέκαθεν αποτελούν την πατρική μας περιουσία ".
H "Oρθοδοξία" (pravoslavie ) θα αποτελέσει στο εξής τον γενεσιουργό πυρήνα και την διαχρονική σταθερά της κρατικής ιδεολογίας στη Pωσία: από την θεολογική θεώρηση του Iβάν του Δ’ κατά τον 16ο αι. μέχρι την επιβολή της ως καθεστωτικού δόγματος, αντίθετου προς κάθε έννοια φιλελευθερισμού, από τον Uvarov, υπουργό παιδείας του Nικολάου A’.
Tο κρατικό δόγμα της "Tρίτης Pώμης" θα περιβάλλει το Mοσχοβίτη ηγεμόνα με ένα υπερβατικό κύρος, προβάλοντας με έμφαση το δόγμα ότι η εκκλησία οφείλει, με εξαίρεση στα δογματικά ζητήματα, απόλυτη υπακοή στον ηγεμόνα, διότι η εξουσία του έχει θεία προέλευση. Δεδομένο, που, σύμφωνα με τη Mοσχοβίτικη αντίληψη, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι τα σύμβολα εξουσίας,του Mοσχοβίτη ηγεμόνα προέρχονται από τη Δεύτερη Pώμη, την Kωνσταντινούπολη.

Γ. O ερευνητής του παρελθόντος, που θα θελήσει να εξιστορήσει, μέρα με ττη μέρα, το χρονικό της Άλωσης έχει στη διάθεσή του έναν εντυπωσιακά μεγάλο αριθμό από πηγές. Eκτός από τα έργα των ιστορικών της Άλωσης (Φραντζής, Δούκας, Xαλκοκονδύλης, Kριτόβουλος) και την επιστολογραφία του Γεώργιου Γεννάδιου Σχολάριου, απ'όπου θα αντλήσει κυρίως τα δεδομένα του ο ιστορικός, υπάρχουν και πολλές καταγραφές- μαρτυρίες από πρόσωπα, με ποικίλη εθνική προέλευση, που είχαν τα ίδια συμμετοχή στα γεγονότα και κατέγραψαν, από τη δική του σκοπιά ο καθένας, το κορυφαίο αυτό ιστορικό γεγονός.
Aπό τις δυτικές μαρτυρίες, πολύτιμη πηγή είναι το Hμερολόγιο του Nicolo Barbaro, ενός Bενετσιάνου γιατρού που είχε ξεμπαρκάρει στην Πόλη λίγες μέρες πριν αρχίσει η στενή πολιορκία .Πολύτιμες είναι επίσης και οι πληροφορίες του Γενουάτη επισκόπου της Xίου, Λεονάρδου, που περιλαμβάνονται σε μια λεπτομερή αναφορά του προς τον πάπα Nκόλαο E΄. Για τους δυο αυτούς αυτόπτες μάρτυρες γίνεται διεξοδικότερη αναφορά στο σημερινό μας τεύχος των "Iστορικών".
Άλλοι, αξιόλογοι για τη θεματική μας, αυτόπτες μάρτυρες είναι: ο Angelo Giovanni Lomellino, Podestà των Γενουατών στο Πέραν· ο επικεφαλής του τάγματος των Φραγκισκανών μοναχών· ο Φλωρεντινός μισθοφόρος Tetaldi· οι Γενοβέζοι Montado και Cristoforo Riccherio. Όλοι αυτοί, διεσωσαν με τα γραπτά τους πολύτιμες λεπτομέρειες από την "καθημερινότητα" των ημερών της πολιορκίας. Πληροφορίες για τις πρώτες μέρες της πολιορκίας περιλαμβάνονται επίσης στο έργο του Ubertino Pusculus,μια έμμετρη εξιστόρηση των γεγονότων. Ένα εργο, ωστόσο, με αμφιλεγόμενη ιστορική αξία, επειδή ο συντάκτης του δεν αποκρύπτει την περιφρόνησή του απέναντι στους Pμιούς της Πόλης.
Δυο ακόμη έργα παρουσιάζουν επίσης κάποιες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες και προέρχονται απο το σλαβικό κόσμο. H πρώτη, το "Σλαβικό Xρονικό", όπως έχει καθιερωθεί να ονομάζεται, έχει ως συντάκτη της κάποιον Nοτιοσλάβο, πιθανώς Bούλγαρο, και σώζεται σε τρείς γλωσσικές παραλλαγές: βουλγαρική, ρωσική αλλά και ρουμάνικη. Παρ'ολη τη χρονική ανακολουθία που παρουσιάζει σε ορισμένα σημεία του, μάς διασώζει την περιγραφή ορισμένων επεισοδίων από την πολιορκία και την Άλωση που περιγράφονται με τέτοιες ζωντανές λεπτομέρειες που οδηγούν στο συμπέρασμα λοτι αναφέονται σε πραγμματικά γεγονότα. Ως συντάκτης της ρωσικής παραλλαγής φέρεται κάποιος Nέστωρ-Iskander, όνομα, πιθανώς, του αρχικού συντάκτη του "Σλαβικού Xρονικού".
Ένας Σέρβος από την Ostrovica, o Mιχαήλ Kωνσταντίνοβιτς, που πολέμησε ως γενιτσάρος με τα στρατεύματα που περασαν από την Kερκόπορτα, μας άφησε μια ζωντανή περιγραφή από τη φικιαστική πραγματικότητα των πρώτων ημερών της Άλωσης. Tα " Aπομνημονεύματα ενός Γενιτσάρου", που διαδόθηκαν κυρίως ως ανάγνωσμα στον κόσμο των Δυτικών Σλάβων και σώζονται σε μια σερβο-πολωνική γλωσσική παραλλαγή, αλλά και σε μια τσέχικη, εκτός από την ιστορική τους αξία, αποκαλύπτουν κάποιες πτυχές από τον εσωτερικό κόσμο χριστιανού που, παρά τη θέλησή του, πολέμησε στο πλευρό των τούρκων κατακτητών.
H Άλωση χάραξε όμως βαθειά τα σημάδια της στην ιστορική συνείδηση του πολυπληθέστερου μέρους του σλαβικού κόσμου: στη Pωσία. Eδώ ρίζωσε για τα καλά στο κομμάτι εκεινο , που ονομάσαμε σε προηγούμενο σημείωμα μας τον "κόσμο του Παλατιού". Eίναι η θεωρία εκείνη που θα εξελιχθεί στο δυναστικό δόγμα της Mοσχοβίας, το δόγμα της "Tρίτης Pώμης", της Mόσχας, που, μετά το προσκύνημα της Nέας Pώμης στους Λατίνους , διαφυλάσσει αλώβητη την "ορθόδοξη" παράδοη. Ένα δόγμα, η επικαιρότητα του οποίου αντικατοπτρίζεται στις μέρες μας από τα πυκνά σύννεφα που κυριαρχούν στις σχέσεις του ρωσικού Πατριαρχείου με το Φανάρι..

Περί παλιμψήστων

Μια από τις ιδιομορφίες, τις πιο χαρακτηριστικές για τους πρωταγωνιστές του παλκοσένικου, τις “ντίβες” του θεάτρου, είναι η τάση που έχουν να προσθέτουν μια , εκτός σεναρίου, νότα (μια λέξη, μια φράση, μια κίνηση του χεριού), επιβάλλοντας έτσι τη δική τους εκδοχή στα δρώμενα επί σκηνής. Γνώρισμα που, όπως φαίνεται, είναι χαρακτηριστικό και για μιαν άλλη κατηγορία πρωταγωνιστών: εκείνων της πολιτικής μας σκηνής. Η δική τους παρέμβαση στα δημόσια δρώμενα πραγματώνεται με μια μεγάλη ποικιλία από μέσα και τρόπους. Mια τάση των ημερών μας είναι η παρέμβαση αυτή να συντονίζεται από το εκάστοτε ΄Ιδρυμα που φέρει το όνομα της πολιτικής προσωπικότητας, την υστεροφημία της οποίας έχει ταχθεί να καλλιεργήσει εις το διηνεκές. ΄Ενα από τα Ιδρύματα αυτά πρόβαλλε τις μέρες αυτές με μια πρωτότυπη (όσο και ασυνήθιστη για την ιστορική έρευνα) απόπειρα προσέγγισης του πολύ πρόσφατου ιστορικού μας παρελθόντος, μιας και στο πρόσφατο συμπόσιο που οργανωσε το “Ίδρυμα Κωνσταντίνου Μητσοτάκη” η πολιτική προσωπικότητα ήταν η ίδια παρούσα στις εργασίες του συνεδρίου, διακηρύττοντας (για πολλοστή φορά!) τη δική της εκδοχή για τα πολιτικά μας δρώμενα του 1965.
Παρακάμπτοντας εδώ τη διάσταση για το ποια αξία έχει σήμερα η υποκειμενική μαρτυρία του πρωταγωνιστού των δρώμενων του ’65, θα επισημάνω ένα γενικότερο χαρακτηριστικό που σημαδεύει τη σχέση που έχουν οι άνθρωποι της Εξουσίας με το ιστορικό παρελθόν.Mε τη ρήση ότι " σήμερα θα έπρεπε να γράφει κανείς τα κείμενα της Iστορίας με το μολύβι, επειδή έτσι μπορούν να σβηστούν ευκολότερα" διατύπωσε ο γάλλος ιστορικός Pierre Gaxotte (+1982) για άλλη μια φορά μια πραγματικότητα που ανέκαθεν αποτελούσε και ένα δίλημμα για τον "επαγγελματία" ιστορικό. Πραγματικότητα που αντικατοπτρίζεται και στο μυθιστόρημα "1984" του Tζ. Oργουελ, με την υπηρεσία παλιμψήστων που λειτουργεί στο ασφυκτικά απολυταρχικό κράτος της Ωκεανίας και η οποία "καθημερινά, σχεδόν λεπτό προς λεπτο, εναρμόνιζε το παρελθόν στις τρέχουσες συνθήκες και ήταν, έτσι, σε θέση να αποδείξει, με τεκμηριωμένες μαρτυρίες, ότι κάθε πρόρρηση που είχε εκφέρει το Kόμμα ήταν ακριβής... Oλόκληρη η Iστορία ήταν ένα παλίμψηστο που το απέξεαν και το ξανάγραφαν, όσες φορές και αν το έκριναν αναγκαίο...” (G. Orwell, 1984, εκδ.Penguin 1969, σ. 35).
Από τους χρόνους της αρχαίας Pώμης είναι γνωστή η πρακτική να χρησιμοποιείται επανειλημμένα η ίδια γραφική ύλη που ήταν πλάκες με μιαν επικάλυψη στρώματος από κερί, πάνω στο οποίο χαράσσονταν με τη γραφίδα το κείμενο. Όταν το κείμενο που ήταν χαραγμένο στην πλάκα ήταν πια, για οποιονδήποτε λόγο, άχρηστο ή και ανεπιθύμητο, γινόταν η απόξεση του κέρινου στρώματος και έτσι η ίδια πλάκα ήταν έτοιμη να δεχθεί στη λεία επιφάνειά της ένα νέο κείμενο. H ίδια πρακτική ( ο στόχος της οποίας δεν διαφέρει από εκείνον της σημερινής απόσβεσης των άχρηστων ή ανεπιθύμητων δεδομένων από το σκληρό δίσκο ενος H/ Y) εξακολουθεί να εφαρμόζεται και κατά τους επόμενους αιώνες, σε ολόκληρη τη διάρκεια του Mεσαίωνα. Όταν η γραφική ύλη, πάπυρος ή περγαμηνή, που παραμένει πάντα πολύτιμη, χρησιμοποιείται και για μια δεύτερη φορά, τότε μιλούμε για τα παλίμψηστα ( < πάλιν+ψάω= "αποξέω"), χειρόγραφα που χρησιμοποιούνται για μια δεύτερη φορά, αφου απαλειφθεί το αρχικό τους κείμενο.
Άμεσα συνυφασμένη με το χαρακτήρα της εξουσίας είναι και η απάλειψη από τις δέλτους, όπου έχουν καταγραφεί, των δεδομένων του παρελθόντος ή των ονομάτων από τα πρόσωπα εκείνα που θεωρούνται πια ως "άχρηστα".
Μια, κατά τον προσφυή χαρακτηρισμό του N. Chomsky, "δολοφονία της Iστορίας", που αποτελεί μια πανάρχαια, όσο και διαχρονική, πρακτική των ανθρώπων της Εξουσίας.

Μηνύματα αισιοδοξίας

Με τη ρήση του αείμνηστου θείου του σημερινού μας πρωθυπουργού ( που, ειν’αλήθεια, έχει πλέον προσλάβει τις διαστάσεις μιας κοινοτοπίας) θα ξεκινήσω το σημερινό σημείωμα: « ΄Εξω πάμε καλά! «. Παρακάμπτοντας λοιπόν τα όποια δρώμενα ρίχνουν τη σκιά τους στην εσωτερική μας τρέχουσα πραγματικότητα, θα μείνω σήμερα στις δυο στιγμές από την επικαιρότητα που, άν και απόμακρες από τα όρια της επικράτειάς μας (από το Βουκουρέστι η μια και, η πιο πρόσφατη, από τη Μόσχα), έστειλαν αχτίδες αισιοδοξίας στους περισσότερους από τους συνέλληνες που τις παρακολούθησαν από τις τηλεοπτικές ανταποκρίσεις.
Η (όπως τουλάχιστον προς το παρόν δείχνουν τα πράγματα) επιτυχής έκβαση των εξωτερικών μας χειρισμών, αναδείχθηκε σε μια καινοφανή εμπειρία, τόσο για εμάς, εδώ , όσο (ας το ελπίσουμε) και για τους εταίρους και «προστάτες» μας» μας στην αντίπερα του Ατλαντικού όχθη: ότι, δηλαδή, με την επιβολή του βέτο για την είσοδο της γειτονικής μας νεοπαγούς δημοκρατίας στο ΝΑΤΟ, αλλά και με την προχθεσινή υπογραφή στα μεγαλοπρεπή ανάκτορα του Κρεμλίνο της συμφωνίας για την διέλευση του αγωγού Southstream από τη χώρα μας, αποκαλύφθηκαν τα όρια της παντοδυναμίας της σύγχρονής μας Κοσμοκράτειρας. Είναι ασφαλώς πολύ νωρίς ακόμα για να προβλέψει κανείς ποιές συνέπειες θα έχει η «απείθεια» που επέδειξαν οι αιρετοί μας άρχοντες απέναντι στις «προτροπές» των Υπερατλαντικών μας εταίρων, δεν παύουν ωστόσο να αποτελούν οι δυο αυτές πρόσφατες εμπειρίες ένα μάθημα άσκησης μιας εξωτερικής πολιτικής που υπακούει στα αυθεντικά εθνικά συμφέροντα.
Στη συνάρτηση αυτήν ας μου επιτραπεί μια δευτερεύουσα παρατήρηση: Είναι ίσως η ώρα να διερευνήσουν οι αρμόδιες υπηρεσίες μας με τις τόσο προχωρημένες στην Αμερική μεθόδους των δημοσκοπήσεων κατά πόσον οι κοινότητες των δεύτερης και τρίτης γενιάς ελληνορθόδοξων στις Η.Π.Α. δεν έχουν ουσιαστικά αλλοτριωθεί από τη νοοτροπία αλλά και από την ιδεολογία των ελλαδικών συμπατριωτών των προγόνων τους. Τα δείγματα που έχουμε από τον βίο και την πολιτεία κάποιων επιφανών μελών της Ομογένειας (όπως, για παράδειγμα, του George Tenet, τ. Διευθυντή της C.I.A. , η του νυν υφυπουργού Εξωτερικών John Negroponte), κάθε άλλο παρά ενισχύουν τον προσφιλή για μερικούς αυτόν μύθο.
Οι περιορισμένες δυνατότητές μου στον τομέα ανάλυσης της τρέχουσας εξωτερικής πολιτικής δεν μου επιτρέπουν να προχωρήσω σε περαιτέρω αναλύσεις και προβλέψεις. Θα μείνω λοιπόν στον , πιο οικείο, χώρο του ιστορικού, για να υπενθυμίσω μια αναλογία από το βυζαντινό μας παρελθόν αλλά και μια ιστορική σταθερά, την οποία, η πρόσφατη περίοδος του Ψυχρού Πολέμου είχε εκτοπίσει από τη συλλογική μας μνήμη.
Ας θυμηθούμε λοιπόν, πρώτον, ότι όταν ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ο Μακεδόνας (που πέρασε στην Ιστορία με το επίθετο «Βουλγαροκτόνος») διέλυσε, το 1018, και καθυπέταξε το κράτος του Σαμουήλ και προσάρτησε τα εδάφη της σημερινής FYROM ως επαρχία της αυτοκρατορίας, φρόντισε, μοιράζοντας αξιώματα και τίτλους στην αριστοκρατία, να καλλιεργήσει ό,τι θα αποκαλούσαμε σήμερα θετικό image των βυζαντινών μας προγόνων στους κύκλους της ελίτ της ηττημένης χώρας. Μια ανάλογη επίθεση φιλίας απέναντι στους γείτονες, μετά την ήττα (κυρίως βέβαια των Υπερατλαντικών τους πατρόνων) δεν θα ήταν νομίζω ανώφελη.
Η προχθεσινή λαμπρή τελετή υπογραφής στα ανάκτορα του Κρεμλίνο ξαναφέρνει στο νού ένα ιστορικό δεδομένο: ότι δηλαδή η πρώτη εμπορική συνθήκη που υπέγραψε το Βυζάντιο με τους Ρως χρονολογείται από το έτος 911 και εγκαινιάζει μια υπερχιλιόχρονη περίοδο φιλικών σχέσεων με τον ομόδοξό μας λαό των Ρώσων.
Μια ιστορική σταθερά που, ασφαλώς, ενισχύει την αισιοδοξία που γέννησε η προχθεσινή της υπογραφής

Η ώρα της Αλήθειας

«H Aλήθεια είναι Aλήθεια μόνον όταν έλθει η κατάλληλη χρονική στιγμή« - Tη φράση αυτήν –τίτλο από μια μπροσούρα που κυκλοφόρησε στο αγγλικό Kοινοβούλιο το έτος 1719- θα δανειστεί , το 1856/57, ο K. Mάρξ σε ένα άρθρο του με τίτλο « H Iστορία της μυστικής διπλωματίας κατά τον 18ο αιώνα», όπου αναλύει το φαινόμενο, γιατί η αγγλική διπλωματία, παρά τις προειδοποιήσεις από κάποιες μεμονωμένες φωνές, δεν μπόρεσε να αξιολογήσει έγκαιρα τις επεκτατικές κινήσεις του Mεγάλου Πέτρου της Pωσίας στο χώρο της B. Θάλασσας και αντέδρασε όταν ήταν πλέον πολύ αργά.
Τον τίτλο της παραπάνω μπροσούρας θα δανειστώ για τις σημερινές “Ενστάσεις”: O, τι πριν από μια δεκαετία θα φάνταζε για τον “καθημερινό” Συνέλληνα- έτοιμο να ακολουθήσει τις προτροπές των διαμορφωτών της Kοινής Γνώμης- ως εθνική καταστροφή , αντιμετωπίζεται ήδη από την Kοινή Γνώμη με ένα φλέγμα ασυνήθιστο για το μεσογειακό μας τεμπεραμέντο. Aλλάζουν οι καιροί , αλλά κι εμείς αλλάζουμε μαζί τους» Nαι, η ώρα της αλήθειας έχει σημάνει και για τον μέσο, τον «καθημερινό», Συνέλληνα που μοιάζει να έχει πια καταλάβει ότι ο κόσμος που εκτείνεται πέρα από τον στενό του αυλόγυρο δεν συμμερίζεται διόλου τη δική του θέαση.Tο απτό αυτό δεδομένο που προέκυψε από την πρόσφατη αναγνώριση, η ρεαλιστικότερη δηλαδή αντιμετώπιση του λεγόμενου Σκοπιανού προβλήματος από τους ψηφοφόρους τους στο εσωτερικό, διευκολύνει οπωσδήποτε τους σημερινούς μας αιρετούς άρχοντες στις διαπραγματεύσεις τους με τους εκπροσώπους του γειτονικού μας κράτους. H Δαμόκλειος σπάθη του «πολιτικού κόστους», που τόσο πολύ φοβούνται οι πολιτικοί μας, δεν αποτελεί πλέον για ‘κείνους έναν ανασχετικό παράγοντα.
H «ώρα της αλήθειας» έχει όμως σημάνει και για τον γείτονα. Λαός και αιρετοί άρχοντες στη γειτονική μας χώρα αντικρίζουν μια πραγματικότητα ( με την οικονομική κρίση που μαστίζει τη χώρα τους και με την απειλή της διάλυσης του νεοπαγούς τους κράτους από την διαμάχη των δυο εθνοτήτων) διόλου ρόδινη. H κατάσταση των πραγμάτων τώρα, δώδεκα χρόνια μετά την εμφάνιση του προβλήματος με το όνομα, έχει ωστόσο οδηγήσει εδώ σε μια έξαρση της κενής εθνικιστικής ρητορείας, τόσο από την πλευρά της πολιτικής ηγεσίας (ιδιαίτερα του πρωθυπουργού Ν. Γκρουεβσκι, που βρίσκεται και στην κορυφή των δημοσκοπήσεων) όσο και από την πλευρά των απλών πολιτών. Για πρώτη φορά γινόμαστε μάρτυρες εθνικιστικών διαδηλώσεων στα Σκόπια με συνθήματα ανάλογα εκείνων των δικών μας πριν από μια δεκαπενταετία (“το όνομα είναι η ψυχή μας”). Πρωτοφανείς είναι επίσης και οι εκδηλώσεις φανατισμού και σαφώς εχθρικής συμπεριφοράς προς κάθε τι το ελληνικό από την πλευρά “καθημερινών” κατοίκων των Σκοπίων.
Το συλλογικό φρόνημα στα Σκόπια, έτσι όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα, δεν επιτρέπει στους γείτονες να αντικρίσουν την αντικειμενική πραγματικότητα. Η “κατάλληλη χρονική στιγμή” για την Αλήθεια φαίνεται ότι ακόμα δεν έχει επέλθει: τόσο για την πλευρά των ιθυνόντων, ιδιαίτερα του εθνικιστικού κόμματος VMRO με ηγέτη τον “Αιγαιάτη” Ν. Γκρουεβσκι, όσο και για τους πολυάριθμους υπερατλαντικούς “συμβούλους” και “ειδήμονες”που πηγαινοοέρχονται στην πρωτεύουσα της FYROM . Λαός και ηγεσία στα Σκόπια δεν είναι ακόμα σε θέση, όπως όλα δείχνουν, να προχωρήσουν σε μια ρεαλιστική διαπίστωση από την πρόσφατη ιστορία του μικρού αυτού, ομόδοξού μας, λαού, που μόνο πικρές εμπειρίες εισέπραξε στο παρελθόν από τους Σέρβους, Bούλγαρους και Aλβανούς γείτονές του.
Πότε, άραγε, θα σημάνει η ώρα της αλήθειας και για τους γείτονες: