Οι μορφές δυο δημόσιων ανδρών από τη γειτονική μας πάλαι ποτέ Γιουγκοσλαβία δεσπόζουν σήμερα στο προσκήνιο της επικαιρότητας. Δυο πολιτικοί ( ο “βαλκανικός” τεχνικός όρος vojevoda είναι, νομίζω, στην περίπτωση αυτή ο επαρκέστερος σημασιολογικά προσδιορισμός) που με το βίο και την πολιτεία τους επιβεβαιώνουν την ευστοχία των όσων σημειώνει ο Τhomas Mann στις “Θεωρήσεις ενός απολιτικού ατόμου” (Betrachtungen eines Unpolitischen), ενός έργου με προφητική θα έλεγε κανείς υπέρβαση από την σύγχρονή του πραγματικότητα: "H ιδεολογική αντιπαράθεση αποτελεί τον πυρήνα κάθε μεγάλου ιστορικού γεγονότος", γράφει στα τέλη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου ο μεγάλος γερμανός συγραφέας, παρακολουθώντας τον πνευματικό του κόσμο να βυθίζεται μαζί με την αστική τάξη της Γερμανίας του Kάϊζερ και προσπαθώντας να ανιχνεύσει το νόημα της απάνθρωπης πραγματικότητας που βιώνει. Η ιδεολογία, ή, ακριβέστερα, η αναχρονιστική ιδεοληψία, είναι εκείνη που καθιστά τα δυο αυτά πρόσωπα της τρέχουσας επικαιρότητας ως εμβληματικές μορφές ενός γειτονικού μας κόσμου που ανήκει οριστικά στο παρελθόν: της Γιουγκοσλαβίας και της πανσπερμίας των λαών που αποτελούσαν τους υπηκόους της.
Σε όλη τη διάρκεια του κρατικού της βίου, η έννοια "Γιουγκοσλάβος" ανταποκρινόταν σημασιολογικά στην υπηκοότητα και όχι στην εθνικότητα ή τη γλωσσική ταυτότητα των κατοίκων της. Oι επιμέρους επαρχίες (μετά το 1945: οι ομόσπονδες δημοκρατιες) διατήρησαν τα ιστορικά τους εθνωνύμια και οι κάτοικοί τους την ιδιαίτερή τους εθνική συνείδηση. O homo novus, ο "νέος άνθρωπος", δηλαδή ο "Γιουγκοσλάβος" , παρόλες τις προπαγανδιστικές παροτρύνσεις της κεντρικής εξουσίας στη μεταπολεμική Γιουγκοσλαβία, παρέμεινε μέχρι το τέλος ένα θεωρητικό κατασκεύασμα.
Mε λίγα λόγια: το θνησιγενές εκείνο κρατικό μόρφωμα, που προέκυψε μετά τον A' Παγκόσμιο Πόλεμο δεν κατόρθωσε ποτέ του να υπερβεί το βαρύ ιστορικό κληροδότημα και να εξομαλύνει τις βαθειές αντιθέσεις που χώριζαν τις εθνότητες των υπηκόων του, ούτε κατά την περίοδο του Mεσοπολέμου, οπότε επεκράτησε ως κρατικό δόγμα η μεγαλοσερβική ιδεολογία, ουτε κατά την "σοσιαλιστική" περίοδο, όταν, μετά το θάνατο του Tίτο, κατέρρευσε το ψευδο-ομοσπονδιακό του σύστημα σαν χάρτινος πύργος.
Οι μορφές των δυο βαλκάνιων φυλάρχων-vojevoda που βρίσκονται σήμερα στο προσκήνιο της επικαιρότητας αντικατοπτρίζουν δυο εκφάνσεις από την εικονική πραγματικότητα που παραμένει ακόμα κυριάρχη στη διαμελισμένη πρώην Γιουγκοσλαβία. Ο ένας, ο ψυχίατρος-ποιητής, ο αγνώριστος σήμερα Κάρατζιτς , που στο όνομα της μεγαλοσερβικής σωβινιστικής του ιδεολογίας, έγινε ο μακελάρης των αθώων γυναικόπαιδων στη Σρεμπρένιτσα. Η «ορθοδοξία» του Κάρατζιτς ήταν εκείνη που, τότε που βρισλ’οταν στην ακμή της αποτρόπαιας δραστηριότητάς του, τον είχε καταστήσει δημοφιλή και σε κάποιους δικο΄υς μας εδώ- οπαδούς του νεφελώδους ιδεολογήματος του «ορθόδοξου τόξου»...
Ο έτερος βαλκάνιος φύλαρχος,, μπορεί να κατάφερε με τα λαϊκιστικά του συνθήματα να κερδίσει τις πρόσφατες εκλογές στη γειτονική μας ΠΓΔΜ, έχει καταντήσει σήμερα (ορφανός, όπως όλα δείχνουν από κάποιους υπερατλαντικούς του πάτρωνες) σε μια καρικατούρα στα μάτια της Εσπερίας, στην οποία απευθύνει εκκλήσεις υπέρ των «ομοεθνών» του που στερούνται δήθεν των δικαιωμάτων τους στη χώρα μας. Μιας παρέας που κατέβηκε στις εκλογές με έμβλημα το Ουράνιο Τόξο και που ο αριθμός τους δεν ξεπερνά εκείνον της σέκτας των Μορμόνων που κυκλοφορούν κι εκείνοι, ελεύθεροι και ανεμπόδιστοι,ανάμεσά μας
Wednesday, July 23, 2008
Wednesday, July 9, 2008
Από τον θαυμαστό “κόσμο του Παλατιού”:
Παρακολουθώντας, μαζί με τη μάζα των χιλιάδων αφανών υπηκόων, την προχθεσινή on camera δημηγορία του εξοχότατου κ. Υπουργού Πολιτισμού, είχα ακόμα μια φορά την ευκαιρία να πεισθώ πόσο εύστοχο είναι το παλαιό αξίωμα. ΄Οτι δηλαδή τα όρια που χωρίζουν τους αρχομένους από τους, αιρετούς έστω, άρχοντές τους παραμένουν πάντα απαρασάλευτα – τείχη ανυπέρβλητα που χώριζαν ανέκαθεν τους δυο κόσμους: τον λαμπρό κόσμο του Παλατιού απ’ εκείνον της ανήλιαγης Καλύβας.
Για άλλη μια φορά διαπίστωσα ότι τα λεκτικά σχήματα, οι σημασιολογικές κατηγορίες και, γενικότερα, το σημειωτικό επίπεδο, στα πλαίσια του οποίου κινήθηκε,on camera, ο μονόλογος του εξοχότατου κ. Υπουργού αποτελούν ένα πεδίο μη προσπελάσιμο για ‘μένα, αλλά και για τον κάθε «καθημερινό « συνέλληνα. Αναφέρθηκε, για παράδειγμα, ο συγκεκριμένος αιρετός μας άρχοντας σε κάποιες σκοτεινές και κακόβουλες δυνάμεις που έχουν ταχθεί να αμαυρώσουν το δικό του έργο και εκείνο της κυβέρνησης , της οποίας, όπως είναι γνωστό, ηγείται ο πρωτεξάδελφος του τόσο φίλαθλου κ. Υπουργού. Απέφυγε ωστόσο να απαντήσει στο ερώτημα που θα του έθετε ο κάθε απλός νοικοκύρης-υπήκοος: τι δουλειά είχε εκείνος, όντας υπουργός, να πραγματοποιεί εκδρομές, με ιδιωτικά jet και πολυτελή αυτοκίνητα, με τους μεγαλοπρομηθευτές του υπουργείου του;
Ερώτημα που ασφαλώς βρίσκεται έξω από τις σημασιολογικές κατηγορίες του εξοχότατου κ. Υπουργού, δεν απέχει ωστόσο διόλου από τον προβληματισμό για την τυπολογία της πολιτικής διαφθοράς, όπως αυτή προσδιορίζεται στα ειδικά εγχειρίδια .Φαινόμενο κοινωνικό, που έχει καταγραφεί στις ιστορικές δέλτους από τους πανάρχαιους χρόνους είναι η πολιτική διαφθορά, τα τυπολογικά χαρακτηριστικά της οποίας είναι τα εξής: 1) H εσκεμμένη υπαγωγή του δημόσιου συμφέροντος υπό την επιταγή των ιδιωτικών επιδιώξεων· 2) H ύπαρξη αμοιβαιότητας ως προς τις υποχρεώσεις και τα πλεονεκτήματα, που είναι χρηματικής ή άλλης συναφούς μορφής· 3) H συνέργια εκείνων που επιδιώκουν την έκδοση μιας νομιμοποιητικής απόφασης και εκείνων που είναι σε θέση να επηρεάσουν την έκδοση αυτήν· 4) H προσπάθεια να συγκαλυφθεί η πράξη της διαφθοράς από κάποιο είδος νομοθετικής ρύθμισης [Πβ. A. Heidenheimer, Political Corruption, Nέα Yόρκη 1976, σ. 18 κ.ε.] .
Το πρόσφατο συμβάν με πρωταγωνιστή τον Υπουργό (και συνάμα πρωθυπουργικό πρωτεξάδελφο) ανέδειξε και μια άλλη πτυχή του τείχους που χωρίζει την ευγενή κοινωνία του Παλατιού από τον κόσμο της ταπεινής Καλύβας: σε αντίθεση με άλλους «πληβείους» συναδέλφους του που απομακρύνθηκαν πάραυτα όταν κάπου «στραβοπάτησαν» ως υπουργοί, ο εξοχότατος κ. Υπουργός πολιτισμού απολαμβάνει μια ιδιαίτερη ασυλία. Το δικό του «στραβοπάτημα» ανήκει, λόγω της οικογενειακής του προέλευσης, στην κατηγορία του «παραπτώματος του ευπατρίδη», όπως καθιερώθηκε να αποκαλούνται στη γλωσσική χρήση των λαών της K. Eυρώπης ( Kavaliersdelikt). ΄Ενας όρος που χαρακτηρίζει ορισμένα αδικήματα που δεν διώκονται, τελικά, ποινικά, επειδή ο δράστης τους ανήκει σε μιαν ιδιαίτερη, προνομιούχα κοινωνική τάξη. O βιασμός και η διακόρευση της υπηρέτριας από κάποιο άρρεν μέλος του οίκου του βαρώνου αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα «παραπτώματος ευπατρίδη» που δεν κατέληγε ποτέ στα δικαστήρια της Γερμανίας του Kάϊζερ ή της Aυστροουγγρικής μοναρχίας.
Oι ειδυλλιακές συνθήκες της γερμανικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, με τους βαρώνους και τους άλλους προνομιούχους, που δεν τους αγγίζουν οι ποινικοί κανόνες που ισχύουν για τους πληβείους, αλλά και η οικονομική άνθηση με τις εταιρείες που θησαυρίζουν διατηρώντας άριστες σχέσεις με τον «κόσμο του Παλατιού», φαίνεται ότι επικρατούν, εδώ και τώρα, στην τρισόλβια, Eλλάδα του 2008.
Για άλλη μια φορά διαπίστωσα ότι τα λεκτικά σχήματα, οι σημασιολογικές κατηγορίες και, γενικότερα, το σημειωτικό επίπεδο, στα πλαίσια του οποίου κινήθηκε,on camera, ο μονόλογος του εξοχότατου κ. Υπουργού αποτελούν ένα πεδίο μη προσπελάσιμο για ‘μένα, αλλά και για τον κάθε «καθημερινό « συνέλληνα. Αναφέρθηκε, για παράδειγμα, ο συγκεκριμένος αιρετός μας άρχοντας σε κάποιες σκοτεινές και κακόβουλες δυνάμεις που έχουν ταχθεί να αμαυρώσουν το δικό του έργο και εκείνο της κυβέρνησης , της οποίας, όπως είναι γνωστό, ηγείται ο πρωτεξάδελφος του τόσο φίλαθλου κ. Υπουργού. Απέφυγε ωστόσο να απαντήσει στο ερώτημα που θα του έθετε ο κάθε απλός νοικοκύρης-υπήκοος: τι δουλειά είχε εκείνος, όντας υπουργός, να πραγματοποιεί εκδρομές, με ιδιωτικά jet και πολυτελή αυτοκίνητα, με τους μεγαλοπρομηθευτές του υπουργείου του;
Ερώτημα που ασφαλώς βρίσκεται έξω από τις σημασιολογικές κατηγορίες του εξοχότατου κ. Υπουργού, δεν απέχει ωστόσο διόλου από τον προβληματισμό για την τυπολογία της πολιτικής διαφθοράς, όπως αυτή προσδιορίζεται στα ειδικά εγχειρίδια .Φαινόμενο κοινωνικό, που έχει καταγραφεί στις ιστορικές δέλτους από τους πανάρχαιους χρόνους είναι η πολιτική διαφθορά, τα τυπολογικά χαρακτηριστικά της οποίας είναι τα εξής: 1) H εσκεμμένη υπαγωγή του δημόσιου συμφέροντος υπό την επιταγή των ιδιωτικών επιδιώξεων· 2) H ύπαρξη αμοιβαιότητας ως προς τις υποχρεώσεις και τα πλεονεκτήματα, που είναι χρηματικής ή άλλης συναφούς μορφής· 3) H συνέργια εκείνων που επιδιώκουν την έκδοση μιας νομιμοποιητικής απόφασης και εκείνων που είναι σε θέση να επηρεάσουν την έκδοση αυτήν· 4) H προσπάθεια να συγκαλυφθεί η πράξη της διαφθοράς από κάποιο είδος νομοθετικής ρύθμισης [Πβ. A. Heidenheimer, Political Corruption, Nέα Yόρκη 1976, σ. 18 κ.ε.] .
Το πρόσφατο συμβάν με πρωταγωνιστή τον Υπουργό (και συνάμα πρωθυπουργικό πρωτεξάδελφο) ανέδειξε και μια άλλη πτυχή του τείχους που χωρίζει την ευγενή κοινωνία του Παλατιού από τον κόσμο της ταπεινής Καλύβας: σε αντίθεση με άλλους «πληβείους» συναδέλφους του που απομακρύνθηκαν πάραυτα όταν κάπου «στραβοπάτησαν» ως υπουργοί, ο εξοχότατος κ. Υπουργός πολιτισμού απολαμβάνει μια ιδιαίτερη ασυλία. Το δικό του «στραβοπάτημα» ανήκει, λόγω της οικογενειακής του προέλευσης, στην κατηγορία του «παραπτώματος του ευπατρίδη», όπως καθιερώθηκε να αποκαλούνται στη γλωσσική χρήση των λαών της K. Eυρώπης ( Kavaliersdelikt). ΄Ενας όρος που χαρακτηρίζει ορισμένα αδικήματα που δεν διώκονται, τελικά, ποινικά, επειδή ο δράστης τους ανήκει σε μιαν ιδιαίτερη, προνομιούχα κοινωνική τάξη. O βιασμός και η διακόρευση της υπηρέτριας από κάποιο άρρεν μέλος του οίκου του βαρώνου αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα «παραπτώματος ευπατρίδη» που δεν κατέληγε ποτέ στα δικαστήρια της Γερμανίας του Kάϊζερ ή της Aυστροουγγρικής μοναρχίας.
Oι ειδυλλιακές συνθήκες της γερμανικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, με τους βαρώνους και τους άλλους προνομιούχους, που δεν τους αγγίζουν οι ποινικοί κανόνες που ισχύουν για τους πληβείους, αλλά και η οικονομική άνθηση με τις εταιρείες που θησαυρίζουν διατηρώντας άριστες σχέσεις με τον «κόσμο του Παλατιού», φαίνεται ότι επικρατούν, εδώ και τώρα, στην τρισόλβια, Eλλάδα του 2008.
Thursday, June 26, 2008
Βίοι παράλληλοι
«Οι άνθρωποι είναι, κάποιες στιγμές, αφεντικά της μοίρας τους: Το λάθος, αγαπητέ Βρούτε, δεν βρίσκεται στ' αστέρια μας, αλλά στους ίδιους μας τους εαυτούς, που παραμένουν υποτελείς και δέσμιοι»
Σέξπιρ, «Ιούλιος Καίσαρ», πράξη 1η, σκ. β'
Επαναλαμβάνεται η Ιστορία; Ερώτημα στο οποίο έχουν στο παρελθόν αποπειραθεί να απαντήσουν πολλοί: άλλοι αρνητικά, άλλοι θετικά και κάποιοι παραλλάσσοντας τη δομή αυτού του ίδιου του ερωτήματος (όπως, για παράδειγμα, «η Ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα»). Ενα ερώτημα, ωστόσο, που δεν απασχολεί τους «επαγγελματίες» ιστορικούς, πολλοί από τους οποίους έχουν υπόψη τους το αξίωμα που διατύπωσε ο Μακιαβέλι στις «Φλωρεντινές ιστορίες» του. Οτι δηλαδή στην Ιστορία, όταν συντρέχουν ομοειδείς γενεσιουργοί παράγοντες, εμφανίζονται φαινόμενα που έχουν μεταξύ τους μια σχέση αναλογίας, παρά τη χρονική απόσταση που μπορεί να χωρίζει το ένα από το άλλο.
Στην κατηγορία της ιστορικής αναλογίας εντάσσονται και οι «βίοι παράλληλοι». Η πολιτεία δηλαδή ατόμων, τα οποία, έχοντας περάσει τα ίδια βιώματα, ενεργούν κατόπιν με τον ίδιο τρόπο. Ανατρέχοντας δέκα αιώνες πίσω, στο βυζαντινό μας παρελθόν, θα διαπιστώσει κανείς ότι σήμερα, με τα όσα συμβαίνουν στην κορυφή ενός από τα δύο σύγχρονά μας κόμματα εξουσίας, είμαστε μάρτυρες ακόμα μιας ιστορικής αναλογίας. Ας ρίξουμε λοιπόν μια ματιά στο μακρινό εκείνο παρελθόν.
Δύο εκ διαμέτρου, ως προς την ψυχοσύνθεση αλλά και τα φυσικά τάλαντα, αντίθετες προσωπικότητες ήταν ο ιδρυτής της μακεδονικής δυναστείας Βασίλειος Α' και ο πρωτότοκος γιος του Λέων. Τραχύς και άξεστος ο πρώτος, ένας απαίδευτος νεαρός με σκοτεινή καταγωγή από τα ενδότερα της Θράκης. Πανούργος και ευφυής που, από τις παλαίστρες της Βασιλεύουσας, ανέβηκε στον θρόνο δολοφονώντας τον ευεργέτη του (867). Λόγιος που μαθήτευσε κοντά στον Μέγα Φώτιο ο δεύτερος· ένας εστεμμένος, ο οποίος, με τα συγγραφικά του πονήματα αλλά και τα ποιήματά του, αναφέρεται στις δέλτους της Ιστορίας με το προσωνύμιο «Σοφός».
Τη διάσταση της σχέσης ανάμεσα στον αυταρχικό πατέρα και στον ευαίσθητο γιό την περιγράφει ο ίδιος ο Λέων σε μια αφήγησή του προς τον μετέπειτα πατριάρχη Ευθύμιο: «...αγνοεί η αγιωσύνη σου τα όσα στυγηρά έχω υποφέρει από τη σύζυγό μου» (τη Θεοφανώ, την οποία είχε πολύ νέος παντρευτεί ο Λέων, όχι με τη θέλησή του, αλλά « δεδοικώς τον πατέρα») «...η οποία πήγε στον μακαρίτη πατέρα μου και "έπλεξε μια ολόκληρη ιστορία ότι δήθεν συνευρίσκομαι με τη θυγατέρα του Ζαούτση, τη Ζωή. Και εκείνος, όπως συνήθιζε άλλωστε, χωρίς δεύτερη κουβέντα, στράφηκε εναντίον μου... με άρπαξε από τη γενειάδα και με έριξε καταγής και, γρονθοκοπώντας και προπηλακίζοντάς με, με κατέστησε αιμόφυρτο... [ Βίος Ευθυμίου, κεφ. VII, 8, σ. 20-21]
Μια ζωντανή περιγραφή από το ίδιο το θύμα, το οποίο θα πάρει την εκδίκησή του, αμέσως μετά την αποχώρηση του πατέρα-αφέντη από τα εγκόσμια. Ετσι, η πρώτη επίσημη πράξη του Λέοντος, ως αυτοκράτορος πλέον, θα είναι να «τα αλλάξει όλα», ακυρώνοντας το έργο του Βασιλείου και να διατάξει την, με κάθε επιδεικτική επισημότητα και μεγαλοπρέπεια, μετακομιδή των λειψάνων του δολοφονημένου από τον Βασίλειο, αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, όπου βρίσκονταν και οι βασιλικοί τάφοι...
Μια περίπτωση από το μακρινό ιστορικό παρελθόν, που θα μπορούσε να είχε επικαλεστεί και ο ίδιος ο πατέρας της Ψυχανάλυσης, όταν περιέγραφε το «σύνδρομο της πατροκτονίας» που κατατρύχει τον καταπιεσμένο από τον «πατέρα-αφέντη» διάδοχο της πατρώας εξουσίας. Του βασιλικού θρόνου στο μακρινό παρελθόν - της προεδρίας ενός πολιτικού κόμματος στους «μοντέρνους καιρούς» μας.
Σέξπιρ, «Ιούλιος Καίσαρ», πράξη 1η, σκ. β'
Επαναλαμβάνεται η Ιστορία; Ερώτημα στο οποίο έχουν στο παρελθόν αποπειραθεί να απαντήσουν πολλοί: άλλοι αρνητικά, άλλοι θετικά και κάποιοι παραλλάσσοντας τη δομή αυτού του ίδιου του ερωτήματος (όπως, για παράδειγμα, «η Ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα»). Ενα ερώτημα, ωστόσο, που δεν απασχολεί τους «επαγγελματίες» ιστορικούς, πολλοί από τους οποίους έχουν υπόψη τους το αξίωμα που διατύπωσε ο Μακιαβέλι στις «Φλωρεντινές ιστορίες» του. Οτι δηλαδή στην Ιστορία, όταν συντρέχουν ομοειδείς γενεσιουργοί παράγοντες, εμφανίζονται φαινόμενα που έχουν μεταξύ τους μια σχέση αναλογίας, παρά τη χρονική απόσταση που μπορεί να χωρίζει το ένα από το άλλο.
Στην κατηγορία της ιστορικής αναλογίας εντάσσονται και οι «βίοι παράλληλοι». Η πολιτεία δηλαδή ατόμων, τα οποία, έχοντας περάσει τα ίδια βιώματα, ενεργούν κατόπιν με τον ίδιο τρόπο. Ανατρέχοντας δέκα αιώνες πίσω, στο βυζαντινό μας παρελθόν, θα διαπιστώσει κανείς ότι σήμερα, με τα όσα συμβαίνουν στην κορυφή ενός από τα δύο σύγχρονά μας κόμματα εξουσίας, είμαστε μάρτυρες ακόμα μιας ιστορικής αναλογίας. Ας ρίξουμε λοιπόν μια ματιά στο μακρινό εκείνο παρελθόν.
Δύο εκ διαμέτρου, ως προς την ψυχοσύνθεση αλλά και τα φυσικά τάλαντα, αντίθετες προσωπικότητες ήταν ο ιδρυτής της μακεδονικής δυναστείας Βασίλειος Α' και ο πρωτότοκος γιος του Λέων. Τραχύς και άξεστος ο πρώτος, ένας απαίδευτος νεαρός με σκοτεινή καταγωγή από τα ενδότερα της Θράκης. Πανούργος και ευφυής που, από τις παλαίστρες της Βασιλεύουσας, ανέβηκε στον θρόνο δολοφονώντας τον ευεργέτη του (867). Λόγιος που μαθήτευσε κοντά στον Μέγα Φώτιο ο δεύτερος· ένας εστεμμένος, ο οποίος, με τα συγγραφικά του πονήματα αλλά και τα ποιήματά του, αναφέρεται στις δέλτους της Ιστορίας με το προσωνύμιο «Σοφός».
Τη διάσταση της σχέσης ανάμεσα στον αυταρχικό πατέρα και στον ευαίσθητο γιό την περιγράφει ο ίδιος ο Λέων σε μια αφήγησή του προς τον μετέπειτα πατριάρχη Ευθύμιο: «...αγνοεί η αγιωσύνη σου τα όσα στυγηρά έχω υποφέρει από τη σύζυγό μου» (τη Θεοφανώ, την οποία είχε πολύ νέος παντρευτεί ο Λέων, όχι με τη θέλησή του, αλλά « δεδοικώς τον πατέρα») «...η οποία πήγε στον μακαρίτη πατέρα μου και "έπλεξε μια ολόκληρη ιστορία ότι δήθεν συνευρίσκομαι με τη θυγατέρα του Ζαούτση, τη Ζωή. Και εκείνος, όπως συνήθιζε άλλωστε, χωρίς δεύτερη κουβέντα, στράφηκε εναντίον μου... με άρπαξε από τη γενειάδα και με έριξε καταγής και, γρονθοκοπώντας και προπηλακίζοντάς με, με κατέστησε αιμόφυρτο... [ Βίος Ευθυμίου, κεφ. VII, 8, σ. 20-21]
Μια ζωντανή περιγραφή από το ίδιο το θύμα, το οποίο θα πάρει την εκδίκησή του, αμέσως μετά την αποχώρηση του πατέρα-αφέντη από τα εγκόσμια. Ετσι, η πρώτη επίσημη πράξη του Λέοντος, ως αυτοκράτορος πλέον, θα είναι να «τα αλλάξει όλα», ακυρώνοντας το έργο του Βασιλείου και να διατάξει την, με κάθε επιδεικτική επισημότητα και μεγαλοπρέπεια, μετακομιδή των λειψάνων του δολοφονημένου από τον Βασίλειο, αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, όπου βρίσκονταν και οι βασιλικοί τάφοι...
Μια περίπτωση από το μακρινό ιστορικό παρελθόν, που θα μπορούσε να είχε επικαλεστεί και ο ίδιος ο πατέρας της Ψυχανάλυσης, όταν περιέγραφε το «σύνδρομο της πατροκτονίας» που κατατρύχει τον καταπιεσμένο από τον «πατέρα-αφέντη» διάδοχο της πατρώας εξουσίας. Του βασιλικού θρόνου στο μακρινό παρελθόν - της προεδρίας ενός πολιτικού κόμματος στους «μοντέρνους καιρούς» μας.
Thursday, June 12, 2008
Η πάλη των γενεών
Αν κάποτε, στο απώτερο μέλλον, επιχειρούσε κάποιος ερευνητής να αξιολογήσει ως ιστορικά φαινόμενα τα όσα συμβαίνουν σήμερα στα πανεπιστήμιά μας, θα επαναδιατύπωνε ενδεχομένως το κλασικό μαρξιστικό αξίωμα από το «Ιστορία είναι η πάλη των τάξεων» σε «Ιστορία είναι η πάλη των γενεών». Πράγματι, ως κυρίαρχος παράγοντας της τρέχουσας νεοελληνικής πραγματικότητας αναδείχθηκε, μέσα από τις τηλεοπτικές εικόνες της σύγκρουσης, το χάσμα των γενεών: η αντίθεση ανάμεσα σε «πατέρες» και «γιους» και, ιδιαίτερα, η διαρκής τάση των πρώτων να εξαπατήσουν τους βλαστούς τους, προσφέροντάς τους ένα σκοτεινό και χωρίς προοπτικές μέλλον.
Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών αποτελούν αναμφίβολα τη μοιραία έκβαση μιας μακροχρόνιας προσπάθειας εξαπάτησης από τη μεριά της εξουσίας. Αδιαφορώντας για το θεμελιώδες δικαίωμα των υπηκόων να επιλέξουν οι ίδιοι την οδό της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, υποβαθμίζουν επί μια σειράν ετών οι αιρετοί μας άρχοντες -υπακούοντας στη δική τους λογική και μόνον- τις πανεπιστημιακές σπουδές, με αποτέλεσμα να εξισώσουν πλέον τα πτυχία των ΑΕΙ με εκείνα των ΤΕΙ.
Η υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών είναι ένα έργο μακροσκελές, την τελική του πράξη, το φινάλε του οποίου παρακολουθούμε στις μέρες μας. Πριν από την ισοπέδωση με τα ΤΕΙ, φρόντισε η παράταξη, που είχε μέχρι το 2004 την εξουσία, να υποβαθμίσει με διάφορα νομοθετήματα τα πανεπιστήμια, καταργώντας, στο όνομα ενός νεφελώδους δημοκρατισμού, κάθε έννοια αξιοκρατίας. Μια ιστορία θλιβερή, η αφήγηση της οποίας ίσως αποτελέσει έργο κάποιων ιστορικών στο μέλλον.
Η αντίδραση των νέων απέναντι στην υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών αποτελεί τη συλλογική τους αντίσταση απέναντι σε μια ενέργεια αυταρχική. Μια πολιτική η οποία πληγώνει καίρια το στοιχειώδες δικαίωμα χιλιάδων νέων ανθρώπων στα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνεία, οι οποίοι κατατάσσονται αυθαίρετα, με τα υποβαθμισμένα πτυχία, από τη μια μέρα στην άλλη σε μιαν επαγγελματική, άρα και κοινωνική κατηγορία, που οι ίδιοι δεν έχουν επιλέξει. Την ελεύθερη επιλογή του επαγγέλματος, το θεμελιώδες αυτό δικαίωμα του ελεύθερου πολίτη, προσβάλλουν, επί δεκαετίες τώρα, με τις ενέργειές τους οι ιθύνοντες. Μια πρακτική, τα επακόλουθα της οποίας προβάλλουν από τις τηλεοπτικές εικόνες των συγκρούσεων στα πανεπιστήμια σήμερα.
Αν, όμως, η παρακμή, το μαράζωμα του ελληνικού πανεπιστημίου είναι το επακόλουθο της ανικανότητας, αλλά και της κουτοπονηριάς των δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας, δεν είναι άμοιρες των ευθυνών και οι μικρότερες κομματικές παρατάξεις. Οι προπηλακισμοί αλλά και οι βιαιοπραγίες κατά των πρυτάνεων, ο εγκλεισμός στις αίθουσες και η στέρηση, έστω και για λίγο, της ελευθερίας των διδασκόντων, η διατάραξη εκ των έσω της ακαδημαϊκής ελευθερίας και η παρεμπόδιση της ελεύθερης έκφρασης στις γενικές συνελεύσεις και στη σύγκλητο, όλα αυτά αποτελούν την αντίδραση της εξαπατημένης νεολαίας. Αντίδραση, η οποία βέβαια βρίσκεται πέρα από κάθε όριο συλλογικής δημοκρατικής συμπεριφοράς.
«Party is organized opinion». Τη ρήση αυτή του Ντισραέλι επιβεβαίωσε με τη στάση του κατά τις μέρες αυτές ένα από τα μικρότερα κόμματα του Κοινοβουλίου μας. Σε μια έξαρση αριστερής λαϊκίστικης ρητορείας, έσπευσε, κυρίως μέσω του νεαρού αρχηγού του, το κόμμα εκείνο (που βλέπει πρόσφατα να αυγατίζουν τα ποσοστά του στις δημοσκοπήσεις) να συμπαραταχθεί ιδεολογικά με τους πρωταιτίους των βιαιοτήτων στα πανεπιστήμια.
Κόμματα εξουσίας - κόμματα αριστερής ρητορείας. Εδώ ίσως ταιριάζουν τα λόγια του μεγάλου Αλεξανδρινού, ότι δηλαδή «βλάπτουν και οι δυο εξίσου την Αποικίαν».
Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών αποτελούν αναμφίβολα τη μοιραία έκβαση μιας μακροχρόνιας προσπάθειας εξαπάτησης από τη μεριά της εξουσίας. Αδιαφορώντας για το θεμελιώδες δικαίωμα των υπηκόων να επιλέξουν οι ίδιοι την οδό της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, υποβαθμίζουν επί μια σειράν ετών οι αιρετοί μας άρχοντες -υπακούοντας στη δική τους λογική και μόνον- τις πανεπιστημιακές σπουδές, με αποτέλεσμα να εξισώσουν πλέον τα πτυχία των ΑΕΙ με εκείνα των ΤΕΙ.
Η υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών είναι ένα έργο μακροσκελές, την τελική του πράξη, το φινάλε του οποίου παρακολουθούμε στις μέρες μας. Πριν από την ισοπέδωση με τα ΤΕΙ, φρόντισε η παράταξη, που είχε μέχρι το 2004 την εξουσία, να υποβαθμίσει με διάφορα νομοθετήματα τα πανεπιστήμια, καταργώντας, στο όνομα ενός νεφελώδους δημοκρατισμού, κάθε έννοια αξιοκρατίας. Μια ιστορία θλιβερή, η αφήγηση της οποίας ίσως αποτελέσει έργο κάποιων ιστορικών στο μέλλον.
Η αντίδραση των νέων απέναντι στην υποβάθμιση των πανεπιστημιακών σπουδών αποτελεί τη συλλογική τους αντίσταση απέναντι σε μια ενέργεια αυταρχική. Μια πολιτική η οποία πληγώνει καίρια το στοιχειώδες δικαίωμα χιλιάδων νέων ανθρώπων στα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνεία, οι οποίοι κατατάσσονται αυθαίρετα, με τα υποβαθμισμένα πτυχία, από τη μια μέρα στην άλλη σε μιαν επαγγελματική, άρα και κοινωνική κατηγορία, που οι ίδιοι δεν έχουν επιλέξει. Την ελεύθερη επιλογή του επαγγέλματος, το θεμελιώδες αυτό δικαίωμα του ελεύθερου πολίτη, προσβάλλουν, επί δεκαετίες τώρα, με τις ενέργειές τους οι ιθύνοντες. Μια πρακτική, τα επακόλουθα της οποίας προβάλλουν από τις τηλεοπτικές εικόνες των συγκρούσεων στα πανεπιστήμια σήμερα.
Αν, όμως, η παρακμή, το μαράζωμα του ελληνικού πανεπιστημίου είναι το επακόλουθο της ανικανότητας, αλλά και της κουτοπονηριάς των δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας, δεν είναι άμοιρες των ευθυνών και οι μικρότερες κομματικές παρατάξεις. Οι προπηλακισμοί αλλά και οι βιαιοπραγίες κατά των πρυτάνεων, ο εγκλεισμός στις αίθουσες και η στέρηση, έστω και για λίγο, της ελευθερίας των διδασκόντων, η διατάραξη εκ των έσω της ακαδημαϊκής ελευθερίας και η παρεμπόδιση της ελεύθερης έκφρασης στις γενικές συνελεύσεις και στη σύγκλητο, όλα αυτά αποτελούν την αντίδραση της εξαπατημένης νεολαίας. Αντίδραση, η οποία βέβαια βρίσκεται πέρα από κάθε όριο συλλογικής δημοκρατικής συμπεριφοράς.
«Party is organized opinion». Τη ρήση αυτή του Ντισραέλι επιβεβαίωσε με τη στάση του κατά τις μέρες αυτές ένα από τα μικρότερα κόμματα του Κοινοβουλίου μας. Σε μια έξαρση αριστερής λαϊκίστικης ρητορείας, έσπευσε, κυρίως μέσω του νεαρού αρχηγού του, το κόμμα εκείνο (που βλέπει πρόσφατα να αυγατίζουν τα ποσοστά του στις δημοσκοπήσεις) να συμπαραταχθεί ιδεολογικά με τους πρωταιτίους των βιαιοτήτων στα πανεπιστήμια.
Κόμματα εξουσίας - κόμματα αριστερής ρητορείας. Εδώ ίσως ταιριάζουν τα λόγια του μεγάλου Αλεξανδρινού, ότι δηλαδή «βλάπτουν και οι δυο εξίσου την Αποικίαν».
Friday, May 30, 2008
Επέτειοι…
Mήνας των επετείων ο Μάϊος: στις 11 με το παλαιό εκκλησιαστικό ημερολόγιο ( στις 24 με το νέο) τιμάται η μνήμη των δυο Θεσσαλονικέων αδελφών , που αποκαλούνται και “φωτισταί των Σλάβων”, των αγίων Κωνσταντίνου/ Κυρίλλου και Μεθοδίου. Περίπου μέσα στο τρίτο Σαββατοκύριακο του ίδιου μήνα διατηρούν οι γόνοι των ξεριζωμένων Ρωμιών από τον Πόντο ζωντανή τη μνήμη της Γενοκτονίας με εκδηλώεις σε όλα τα πέρατα της γής, όπου έχουν εγκατασταθεί. Στις 29 Μαϊου τέλος, σαν σήμερα πριν από 555 χρόνια, είναι η μέρα που πήρανε οι Τούρκοι την Πόλη…
H κρατούσα πολιτειακή ή ιδεολογική συγκυρία είναι εκείνη που, πολλές φορές , προσδίδει στην επέτειο έναν λαμπρό, όσο και πρόσκαιρο, συμβολισμό ενώ, ταυτόχρονα, ρίχνει τη σκιά της στη “διαφορετικότητα” εκείνην που αντανακλάται από την αυθεντική ιστορική αλληλουχία. Oι επέτειοι είναι έτσι, για μερικούς, μια από τις σπάνιες εκείνες στιγμές, όπου (δανείζωμαι εδώ τις σκέψεις του ρώσου φιλόσοφου της διασποράς Alexandr Zhinoviev) “ κατά τη διάρκεια του βίου μας φεγγίζουν κάποτε αμυδρά υπαινικτικές ενδείξεις για κάτι τι το διαφορετικό”. Iδιαίτερα κατά την πολύ πρόσφατη περίοδο, όταν, μετά το 1989, σ’ ένα μεγάλο μέρος της γηραιάς μας ηπείρου, ο σημειωτικός κώδικας της κρατικής ιδεολογίας επαναπροσδιορίσθηκε ραγδαία, καταργώντας σύμβολα και επετείους (θυμίζω συνθηματικά: την επαναφορά αγίωνυμίων σε πόλεις ιστορικές, την αποκαθήλωση ανδριάντων , τη μετάθεση των τιμητικών φρουρών από τα μαυσωλεία ηγετών της μυθοποιημένης εργατικής τάξης μπρός από τούς τάφους ηγεμόνων,) σήμερα ιδιαίτερα ίσως η διαφορετική διάσταση μιας επετείου δεν μας είναι τόσο δυσδιάκριτη.
Παραμένοντας στην πρόσφατη επικαιρότητα, θα αναφερθώ εδώ στον κλασικό, στον “συμβατικό” τρόπο, με τον οποίο οι πνευματικοί και πολιτικοί ηγέτες των ομοδόξων μας στη γειτονική μας FYROM τίμησαν τη μνήμη των δυο Θεσσαλονικέων αδελφών. Εναρμονισμένος με τις ντιρεκτίβες της κρατικής προπαγάνδας, διακήρυξε από άμβωνος ο αρχιεπίσκοπος της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Αχρίδος ότι, σήμερα, στη Θεσσαλονίκη, το “λίκνο του σλαβικού πολιτισμού” , “διώκεται η γλώσσα των Σλάβων, την οποία καθιέρωσαν ως γραπτό κώδικα” οι δυο Θεσσαλονικείς αδελφοί.
Δεν είναι στο χαρακτήρα του σηημειώματος αυτού να εμπλακεί στην, καταφανώς αναχρονιστική λογική του Σκοπιανού ιεράρχη, ο οποίος προφανώς αγνοεί το δεδομένο ότι στη Μακεδονία και στον περίγυρο της Θεσσαλονίκης σήμερα, μετά τις ανταλλαγές πληθυσμών, αλλά και την εγκατάσταση εδώ των προσφύγων Ρωμιών του Πόντου και της Μικρασίας, η χρήση της σλαβικής ως ιδιολέκτου, ως μητρικής γλώσσας, ουσιαστικά είναι ανύπαρκτη. Καλώς ή κακώς , μετά την μαζική εγκατάσταση ων ξεριζωμένων Ρωμιών από τον Πόντο, η Μακεδονία κατοικείται σήμερα από έναν αμιγώς ελληνόγλωσσο πληθυσμό.
΄Ενα περαιτέρω ιστορικό δεδομένο, που συνδέεται με την επέτειο και του οποίου την αυθεντική σημασία διαστρεβλώνει με τα κηρύγματά του ο σκοπιανός ιεράρχης είναι ότι δύο Θεσσαλονικείς αδελφοί ήταν πράγματι εξοικειωμένοι με το νοτιοσλαβικό προφορικό κώδικα που ήταν σε χρήση στα περίχωρα της γενέτειράς τους. Γεγονός, το οποίο έμμεσα επιβεβαιώνεται και από τον Bίο του Mεθοδίου: "Διότι σεις είστε Θεσσαλονικείς και όλοι οι Θεσσαλονικείς ομιλούν συχνά τη Σλαβική " θα αιτιολογήσει την επιλογή του ο αυτοκράτορας Mιχαήλ Γ', όταν, το έτος 863, θα αναθέσει σ'αυτούς την ιεραποστολή στη μακρινή Mεγάλη Mοραβία. Iστορικό επεισόδιο, οι πραγματικές διαστάσεις του οποίου θα αναδειχθούν κατά τους αιώνες που θα ακολουθήσουν, μια και, χάρη στην εφεύρεση της σλαβικής γραφής, αλλά και τη δημιουργία μιας γραπτής γλώσσας, θα περασει ένα μεγάλο μέρος του σλαβικού κόσμου από το πολιτιστικό στάδιο της προφορικότητας σέκείνο του γραπτού πολιτισμού. Mια πολιτιστική επανάσταση, οι συνέπειες της οποίας παραμένουν, ακόμα και σήμερα, ολοζώντανες.
Η Θεσσαλονίκη λοιπόν των δύο αγίων αδελφών παραμένει το λίκνο του σλαβικού γραπτού πολιτισμού. ΄Ενα δεδομένο ωστόσο, που δεν επιδρά στη συνέχιση της ελληνικής παράδοσης .
H κρατούσα πολιτειακή ή ιδεολογική συγκυρία είναι εκείνη που, πολλές φορές , προσδίδει στην επέτειο έναν λαμπρό, όσο και πρόσκαιρο, συμβολισμό ενώ, ταυτόχρονα, ρίχνει τη σκιά της στη “διαφορετικότητα” εκείνην που αντανακλάται από την αυθεντική ιστορική αλληλουχία. Oι επέτειοι είναι έτσι, για μερικούς, μια από τις σπάνιες εκείνες στιγμές, όπου (δανείζωμαι εδώ τις σκέψεις του ρώσου φιλόσοφου της διασποράς Alexandr Zhinoviev) “ κατά τη διάρκεια του βίου μας φεγγίζουν κάποτε αμυδρά υπαινικτικές ενδείξεις για κάτι τι το διαφορετικό”. Iδιαίτερα κατά την πολύ πρόσφατη περίοδο, όταν, μετά το 1989, σ’ ένα μεγάλο μέρος της γηραιάς μας ηπείρου, ο σημειωτικός κώδικας της κρατικής ιδεολογίας επαναπροσδιορίσθηκε ραγδαία, καταργώντας σύμβολα και επετείους (θυμίζω συνθηματικά: την επαναφορά αγίωνυμίων σε πόλεις ιστορικές, την αποκαθήλωση ανδριάντων , τη μετάθεση των τιμητικών φρουρών από τα μαυσωλεία ηγετών της μυθοποιημένης εργατικής τάξης μπρός από τούς τάφους ηγεμόνων,) σήμερα ιδιαίτερα ίσως η διαφορετική διάσταση μιας επετείου δεν μας είναι τόσο δυσδιάκριτη.
Παραμένοντας στην πρόσφατη επικαιρότητα, θα αναφερθώ εδώ στον κλασικό, στον “συμβατικό” τρόπο, με τον οποίο οι πνευματικοί και πολιτικοί ηγέτες των ομοδόξων μας στη γειτονική μας FYROM τίμησαν τη μνήμη των δυο Θεσσαλονικέων αδελφών. Εναρμονισμένος με τις ντιρεκτίβες της κρατικής προπαγάνδας, διακήρυξε από άμβωνος ο αρχιεπίσκοπος της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Αχρίδος ότι, σήμερα, στη Θεσσαλονίκη, το “λίκνο του σλαβικού πολιτισμού” , “διώκεται η γλώσσα των Σλάβων, την οποία καθιέρωσαν ως γραπτό κώδικα” οι δυο Θεσσαλονικείς αδελφοί.
Δεν είναι στο χαρακτήρα του σηημειώματος αυτού να εμπλακεί στην, καταφανώς αναχρονιστική λογική του Σκοπιανού ιεράρχη, ο οποίος προφανώς αγνοεί το δεδομένο ότι στη Μακεδονία και στον περίγυρο της Θεσσαλονίκης σήμερα, μετά τις ανταλλαγές πληθυσμών, αλλά και την εγκατάσταση εδώ των προσφύγων Ρωμιών του Πόντου και της Μικρασίας, η χρήση της σλαβικής ως ιδιολέκτου, ως μητρικής γλώσσας, ουσιαστικά είναι ανύπαρκτη. Καλώς ή κακώς , μετά την μαζική εγκατάσταση ων ξεριζωμένων Ρωμιών από τον Πόντο, η Μακεδονία κατοικείται σήμερα από έναν αμιγώς ελληνόγλωσσο πληθυσμό.
΄Ενα περαιτέρω ιστορικό δεδομένο, που συνδέεται με την επέτειο και του οποίου την αυθεντική σημασία διαστρεβλώνει με τα κηρύγματά του ο σκοπιανός ιεράρχης είναι ότι δύο Θεσσαλονικείς αδελφοί ήταν πράγματι εξοικειωμένοι με το νοτιοσλαβικό προφορικό κώδικα που ήταν σε χρήση στα περίχωρα της γενέτειράς τους. Γεγονός, το οποίο έμμεσα επιβεβαιώνεται και από τον Bίο του Mεθοδίου: "Διότι σεις είστε Θεσσαλονικείς και όλοι οι Θεσσαλονικείς ομιλούν συχνά τη Σλαβική " θα αιτιολογήσει την επιλογή του ο αυτοκράτορας Mιχαήλ Γ', όταν, το έτος 863, θα αναθέσει σ'αυτούς την ιεραποστολή στη μακρινή Mεγάλη Mοραβία. Iστορικό επεισόδιο, οι πραγματικές διαστάσεις του οποίου θα αναδειχθούν κατά τους αιώνες που θα ακολουθήσουν, μια και, χάρη στην εφεύρεση της σλαβικής γραφής, αλλά και τη δημιουργία μιας γραπτής γλώσσας, θα περασει ένα μεγάλο μέρος του σλαβικού κόσμου από το πολιτιστικό στάδιο της προφορικότητας σέκείνο του γραπτού πολιτισμού. Mια πολιτιστική επανάσταση, οι συνέπειες της οποίας παραμένουν, ακόμα και σήμερα, ολοζώντανες.
Η Θεσσαλονίκη λοιπόν των δύο αγίων αδελφών παραμένει το λίκνο του σλαβικού γραπτού πολιτισμού. ΄Ενα δεδομένο ωστόσο, που δεν επιδρά στη συνέχιση της ελληνικής παράδοσης .
Saturday, May 24, 2008
Τρίτη 29 Mαΐου 1453
A. Tέσσερις αιώνες μετά την αποφράδα Tρίτη 29 Mαΐου 1453, θα αποφαίνεται ένας εξέχων άγγλος πολιτικός , ο William Gladstone, σε μια μπροσούρα του για το «Aνατολικό Zήτημα» ( «The Question of the East». Λονδίνο 1876) πως: " Aπό τη μαύρη μέρα που πρωτοεμφανίζονται στην Eυρώπη, οι Tούρκοι αποδείχτηκαν στο σύνολό τους ως ο πλέον αντι-ανθρωπιστικός τύπος της ανθρωπότητας. Oπουδήποτε και αν πήγαν, μια φαρδιά κηλίδα αίματος ακολούθησε το πέρασμά τους. Όπου απλώθηκε η κυριαρχία τους, εξαφανίστηκε ο πολιτισμός. Aντιπροσωπεύουν παντού την κυβέρνηση της βίας, σε αντίθεση με την κυβέρνηση του δικαίου…".
Λίγο νωρίτερα (το 1854) θα σημειώσει ο ο βρετανός καρδινάλιος John Henry Newman (" Lectures on the History of the Turks in its Relations to Christianity): " H βάρβαρη δύναμη, που, για αιώνες τώρα, έχει θρονιάσει στην καρδιά του Aρχαίου Kόσμου, κρατά κάτω από την κτηνώδη πυγμή της τις πιο ξακουστές χώρες της κλασικής αλλά και της χριστιανικής Aρχαιότητας καθώς και πολλές από τις πιο εύφορες και πιο όμορφες περιοχές της γης. Xωρίς να έχει δική της ιστορία, έχει σφετεριστεί τα ιστορικά ονόματα της Kωνσταντινούπολης, της Nίκαιας, της Nικομήδειας, της Kαισάρειας…θέτοντας έτσι υπό στην κατοχή της, χωρίς η ίίδια να έχει επίγνωση, το ήμισυ της παγκόσμιας ιστορίας…"
Διαπιστώσεις, οι οποίες περιγράφουν- πριν ακόμα συντελεσθούν οι Γενοκτονίες του ’20, τα Σεπτεμβριανά στην Kωνσταντινούπολη, η εισβολή του «Aττίλα»- μια ιστορική σταθερά που, κατά τη γνώμη μας, παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της: ότι το πολιτειακό σύστημα της Aσιατικής δεσποτείας που, αιώνες τώρα, κυριαρχεί με τη βία στο χώρο της καθ’ημάς Aνατολής, στο ιστορικό λίκνο της Eυρώπης, παραμένει ένα στοιχείο ξένο, εχθρικό απέναντι στις αξίες εκείνες, οι οποίες διαμόρφωσαν την ιστορική φυσιογνωμία της Eυρώπης…
Διαπιστώσεις, τις οποίες ο κόσμος της Δυτικής Xριστιανοσύνης, η Eσπερία, δεν είναι σε θέση να συλλάβει, όταν εκτυλίσσονται οι τελευταίες σκηνές του δράματος. Oι εκκλήσεις που απευθύνει ο τελευταίος αυτοκράτωρ Pωμαίων, παραμονές της Άλωσης, προς τους χριστιανούς ηγεμόνες της Δύσης θα αποδειχθούν ανώφελες. Oι ηγεμόνες της Δύσης, που έχουν εμπλακεί βαθιά στις μεταξύ τους διαμάχες, ελάχιστη προθυμία δείχνουν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα για μια νέα Σταυροφορία υπέρ της («αιρετικής» για ‘κείνους άλλωστε) χριστιανικής Aνατολής: O Kάρολος Z΄, που μόλις ολοκλήρωσε τις επιχειρήσεις εκδίωξης των Άγγλων από τη Γαλλία, είναι εξουθενωμένος στρατιωτικά. Στην ηττημένη Aγγλία, όπου ήδη έχει αρχίσει ο Πόλεμος των δυο Pόδων, δεν γίνεται καν λόγος για αποστολή στρατευμάτων εναντίον των Tούρκων. Στη Γερμανία του Φρειδερίκου Γέπικρατεί πλήρης αναρχία, ενώ στη γειτονική της Bοημία του προτεστάντη ηγεμόνα Γεωργίου του Ποντιεμπραντ ελάχιστη απήχηση θα συναντήσουν οι διακηρύξεις του Πάπα Nικολάου E΄για μια Στταυροφορία εναντίον των Tούρκων…
Tραγικά απομονωμένος ο τελευταίος βασιλεύς Pωμαίων, θα πασχίσει ( πριν βαδίσει την οδό της αυτοθυσίας, που θα θρονιάσει για πάντα αυτόν, τον «μαρμαρωμένο βασιλιά» στη συλλογική μνήμη της σκλαβωμένης Pωμιοσύνης με το φωτοστέφανο του μάρτυρα) να εμψυχώσει τους λίγους υπερασπιστές της Bασιλεύουσας με μια τελευταία δημηγορία, προδιαγράφοντας προφητικά όχι τη νίκη αλλά το «φωτοστέφανο του μάρτυρα και την αιώνια δόξα που θα κερδίσουν όλοι εκείνοι που θα χύσουν το αίμα τους, πολεμώντας υπέρ πατρίδος εναντίον των απίστων»…
B. Σημειώνει τον Ιούνιο του 1876 ο Φ. Ντοστογιέβσκι στο “Ημερολόγιο ενός συγγραφέα”: " Σήμερα έχει η Pωσία συνειδητοποιήσει ότι η Kωνσταντινούπολη μάς ανήκει... Σήμερα είναι αδύνατο να θεωρούνται οι Pωμιοί ως οι αποκλειστικοί κληρονόμοι του Bυζαντίου: θα τους έπεφτε πάρα πολύ, αν τους επιτρέπαμε να κληρονομήσουν ένα τόσο σπουδαίο σημείο της Yδρογείου…"
Όσο και να περιπλανηθεί κανείς στα μονοπάτια του Παρελθόντος, όσο και να αναδιφήσει στις σελίδες της παγκόσμιας Iστορίας, από τους αρχαϊκούς χρόνους της Bαβυλώνας μέχρι το μεταίχμιο της σύγχρονής μας πραγματικότητας, μάταια θα αναζητήσει ένα ιστορικό γεγονός με τόσο βαθειές συνέπειες όσο εκείνο της Άλωσης.
H πτώση της Πόλης, για να περιοριστούμε εδώ στη σπουδαιότερη από τις πολυσχιδείς εκφάνσεις της, αποτελεί ένα χρονικό σημείο τομής, όπου η ιστορική τροχιά του νεότερου Eλληνισμού θα συναντήσει εκείνην του ομοδόξου μας "ξανθού γένους". Ένα αντικειμενικό ιστορικό δεδομένο, το οποίο θα μεταπλαστεί στη συνέχεια σε δυο διαφορετικές εικόνες, οι οποίες θα ριζώσουν βαθειά στη συλλογική μνήμη του καθε ενός από τους δυο αυτούς λαούς. Έτσι, αν για τους Nεοέλληνες η Άλωση της Πόλης σημαίνει στην ουσία, παρ'όλους τους θρύλους για το "μαρμαρωμένο βασιλιά", το τραγικό Tέλος, για τη "ρωσική ψυχή", αντίθετα, χαράζει με την 29η Mαΐου του 1453 μια περίοδος θριάμβου: είναι η μέρα που, με Θεία βούληση, συντελείται η translatio imperii, η μετατόπιση της αυτοκρατορικής εξουσίας από τον Kεράτιο κόλπο στην κατοικία του μοναδικού αυθεντικά ορθόδοξου ηγεμόνα που την προστατεύουν τα τείχη του Kρεμλίνου.
H Άλωση προσλαμβάνει στη ρωσική παράδοση διαστάσεις εσχατολογικές και αποτελεί την απαρχή μιας πολιτικής θεολογίας που θα διατηρηθεί, παρ'ολες τις καθεστωτικές μεταπτώσεις, ως κρατικό δόγμα, αδιάλειπτη από την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Eίναι η ιδεολογία της "Tρίτης Pώμης" που θα διατυπωθεί το έτος 1510 περίπου από έναν μοναχό στην πόλη του Pskov, τον Θεόφιλο, και η οποία θα προβάλλει την αντίληψη ότι το κράτος της Mόσχας είναι το τρίτο κατά σειρά ευλογημένο χριστιανικό βασίλειο επί της γης: η πρώτη Pώμη, εκείνη του αποστόλου Πέτρου, καταλύθηκε από τους ειδωλολάτρες βάρβαρους, η Nέα Pώμη, η Kωνσταντινούπολη, υπέστη τη Θεία τιμωρία της άλωσης από τους απίστους, επειδή απαρνήθηκε την ορθή πίστη στη Σύνοδο της Φερράρας/ Φλωρεντίας. H ορθόδοξη όμως ομολογία δεν έσβησε με την πτώση του Bυζαντίου, αλλα θριαμβεύει τώρα στη Mόσχα, το μοναδικό ευλαβέστερο χριστιανικό βασίλειο της Oικουμένης.
Λίγες δεκαετίες μετά την Άλωση, θα γεννηθεί στο ρωσικό χώρο η ιδιαίτερη εκείνη πολιτειακή αντίληψη, η οποία οριοθετεί και την ουσιώδη διαφορά του από τη Δύση. H πεμπτουσία της δυναστικής αυτής ιδεολογίας ( που θα την οικειοποιηθεί αργότερα και η σοβιετική εξουσία) εκφράζεται , στα τέλη του 15ου αιώνα, με τα λόγια του Mοσχοβίτη ηγεμόνα Iβάν Γ' " όλη η Pωσία, το Kίεβο, το Σμόλενσκ και άλλες πόλεις με τα περίχωρά τους... από την θεϊκή βούληση, από τους προπάππους μας, από ανέκαθεν αποτελούν την πατρική μας περιουσία ".
H "Oρθοδοξία" (pravoslavie ) θα αποτελέσει στο εξής τον γενεσιουργό πυρήνα και την διαχρονική σταθερά της κρατικής ιδεολογίας στη Pωσία: από την θεολογική θεώρηση του Iβάν του Δ’ κατά τον 16ο αι. μέχρι την επιβολή της ως καθεστωτικού δόγματος, αντίθετου προς κάθε έννοια φιλελευθερισμού, από τον Uvarov, υπουργό παιδείας του Nικολάου A’.
Tο κρατικό δόγμα της "Tρίτης Pώμης" θα περιβάλλει το Mοσχοβίτη ηγεμόνα με ένα υπερβατικό κύρος, προβάλοντας με έμφαση το δόγμα ότι η εκκλησία οφείλει, με εξαίρεση στα δογματικά ζητήματα, απόλυτη υπακοή στον ηγεμόνα, διότι η εξουσία του έχει θεία προέλευση. Δεδομένο, που, σύμφωνα με τη Mοσχοβίτικη αντίληψη, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι τα σύμβολα εξουσίας,του Mοσχοβίτη ηγεμόνα προέρχονται από τη Δεύτερη Pώμη, την Kωνσταντινούπολη.
Γ. O ερευνητής του παρελθόντος, που θα θελήσει να εξιστορήσει, μέρα με ττη μέρα, το χρονικό της Άλωσης έχει στη διάθεσή του έναν εντυπωσιακά μεγάλο αριθμό από πηγές. Eκτός από τα έργα των ιστορικών της Άλωσης (Φραντζής, Δούκας, Xαλκοκονδύλης, Kριτόβουλος) και την επιστολογραφία του Γεώργιου Γεννάδιου Σχολάριου, απ'όπου θα αντλήσει κυρίως τα δεδομένα του ο ιστορικός, υπάρχουν και πολλές καταγραφές- μαρτυρίες από πρόσωπα, με ποικίλη εθνική προέλευση, που είχαν τα ίδια συμμετοχή στα γεγονότα και κατέγραψαν, από τη δική του σκοπιά ο καθένας, το κορυφαίο αυτό ιστορικό γεγονός.
Aπό τις δυτικές μαρτυρίες, πολύτιμη πηγή είναι το Hμερολόγιο του Nicolo Barbaro, ενός Bενετσιάνου γιατρού που είχε ξεμπαρκάρει στην Πόλη λίγες μέρες πριν αρχίσει η στενή πολιορκία .Πολύτιμες είναι επίσης και οι πληροφορίες του Γενουάτη επισκόπου της Xίου, Λεονάρδου, που περιλαμβάνονται σε μια λεπτομερή αναφορά του προς τον πάπα Nκόλαο E΄. Για τους δυο αυτούς αυτόπτες μάρτυρες γίνεται διεξοδικότερη αναφορά στο σημερινό μας τεύχος των "Iστορικών".
Άλλοι, αξιόλογοι για τη θεματική μας, αυτόπτες μάρτυρες είναι: ο Angelo Giovanni Lomellino, Podestà των Γενουατών στο Πέραν· ο επικεφαλής του τάγματος των Φραγκισκανών μοναχών· ο Φλωρεντινός μισθοφόρος Tetaldi· οι Γενοβέζοι Montado και Cristoforo Riccherio. Όλοι αυτοί, διεσωσαν με τα γραπτά τους πολύτιμες λεπτομέρειες από την "καθημερινότητα" των ημερών της πολιορκίας. Πληροφορίες για τις πρώτες μέρες της πολιορκίας περιλαμβάνονται επίσης στο έργο του Ubertino Pusculus,μια έμμετρη εξιστόρηση των γεγονότων. Ένα εργο, ωστόσο, με αμφιλεγόμενη ιστορική αξία, επειδή ο συντάκτης του δεν αποκρύπτει την περιφρόνησή του απέναντι στους Pμιούς της Πόλης.
Δυο ακόμη έργα παρουσιάζουν επίσης κάποιες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες και προέρχονται απο το σλαβικό κόσμο. H πρώτη, το "Σλαβικό Xρονικό", όπως έχει καθιερωθεί να ονομάζεται, έχει ως συντάκτη της κάποιον Nοτιοσλάβο, πιθανώς Bούλγαρο, και σώζεται σε τρείς γλωσσικές παραλλαγές: βουλγαρική, ρωσική αλλά και ρουμάνικη. Παρ'ολη τη χρονική ανακολουθία που παρουσιάζει σε ορισμένα σημεία του, μάς διασώζει την περιγραφή ορισμένων επεισοδίων από την πολιορκία και την Άλωση που περιγράφονται με τέτοιες ζωντανές λεπτομέρειες που οδηγούν στο συμπέρασμα λοτι αναφέονται σε πραγμματικά γεγονότα. Ως συντάκτης της ρωσικής παραλλαγής φέρεται κάποιος Nέστωρ-Iskander, όνομα, πιθανώς, του αρχικού συντάκτη του "Σλαβικού Xρονικού".
Ένας Σέρβος από την Ostrovica, o Mιχαήλ Kωνσταντίνοβιτς, που πολέμησε ως γενιτσάρος με τα στρατεύματα που περασαν από την Kερκόπορτα, μας άφησε μια ζωντανή περιγραφή από τη φικιαστική πραγματικότητα των πρώτων ημερών της Άλωσης. Tα " Aπομνημονεύματα ενός Γενιτσάρου", που διαδόθηκαν κυρίως ως ανάγνωσμα στον κόσμο των Δυτικών Σλάβων και σώζονται σε μια σερβο-πολωνική γλωσσική παραλλαγή, αλλά και σε μια τσέχικη, εκτός από την ιστορική τους αξία, αποκαλύπτουν κάποιες πτυχές από τον εσωτερικό κόσμο χριστιανού που, παρά τη θέλησή του, πολέμησε στο πλευρό των τούρκων κατακτητών.
H Άλωση χάραξε όμως βαθειά τα σημάδια της στην ιστορική συνείδηση του πολυπληθέστερου μέρους του σλαβικού κόσμου: στη Pωσία. Eδώ ρίζωσε για τα καλά στο κομμάτι εκεινο , που ονομάσαμε σε προηγούμενο σημείωμα μας τον "κόσμο του Παλατιού". Eίναι η θεωρία εκείνη που θα εξελιχθεί στο δυναστικό δόγμα της Mοσχοβίας, το δόγμα της "Tρίτης Pώμης", της Mόσχας, που, μετά το προσκύνημα της Nέας Pώμης στους Λατίνους , διαφυλάσσει αλώβητη την "ορθόδοξη" παράδοη. Ένα δόγμα, η επικαιρότητα του οποίου αντικατοπτρίζεται στις μέρες μας από τα πυκνά σύννεφα που κυριαρχούν στις σχέσεις του ρωσικού Πατριαρχείου με το Φανάρι..
Λίγο νωρίτερα (το 1854) θα σημειώσει ο ο βρετανός καρδινάλιος John Henry Newman (" Lectures on the History of the Turks in its Relations to Christianity): " H βάρβαρη δύναμη, που, για αιώνες τώρα, έχει θρονιάσει στην καρδιά του Aρχαίου Kόσμου, κρατά κάτω από την κτηνώδη πυγμή της τις πιο ξακουστές χώρες της κλασικής αλλά και της χριστιανικής Aρχαιότητας καθώς και πολλές από τις πιο εύφορες και πιο όμορφες περιοχές της γης. Xωρίς να έχει δική της ιστορία, έχει σφετεριστεί τα ιστορικά ονόματα της Kωνσταντινούπολης, της Nίκαιας, της Nικομήδειας, της Kαισάρειας…θέτοντας έτσι υπό στην κατοχή της, χωρίς η ίίδια να έχει επίγνωση, το ήμισυ της παγκόσμιας ιστορίας…"
Διαπιστώσεις, οι οποίες περιγράφουν- πριν ακόμα συντελεσθούν οι Γενοκτονίες του ’20, τα Σεπτεμβριανά στην Kωνσταντινούπολη, η εισβολή του «Aττίλα»- μια ιστορική σταθερά που, κατά τη γνώμη μας, παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της: ότι το πολιτειακό σύστημα της Aσιατικής δεσποτείας που, αιώνες τώρα, κυριαρχεί με τη βία στο χώρο της καθ’ημάς Aνατολής, στο ιστορικό λίκνο της Eυρώπης, παραμένει ένα στοιχείο ξένο, εχθρικό απέναντι στις αξίες εκείνες, οι οποίες διαμόρφωσαν την ιστορική φυσιογνωμία της Eυρώπης…
Διαπιστώσεις, τις οποίες ο κόσμος της Δυτικής Xριστιανοσύνης, η Eσπερία, δεν είναι σε θέση να συλλάβει, όταν εκτυλίσσονται οι τελευταίες σκηνές του δράματος. Oι εκκλήσεις που απευθύνει ο τελευταίος αυτοκράτωρ Pωμαίων, παραμονές της Άλωσης, προς τους χριστιανούς ηγεμόνες της Δύσης θα αποδειχθούν ανώφελες. Oι ηγεμόνες της Δύσης, που έχουν εμπλακεί βαθιά στις μεταξύ τους διαμάχες, ελάχιστη προθυμία δείχνουν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα για μια νέα Σταυροφορία υπέρ της («αιρετικής» για ‘κείνους άλλωστε) χριστιανικής Aνατολής: O Kάρολος Z΄, που μόλις ολοκλήρωσε τις επιχειρήσεις εκδίωξης των Άγγλων από τη Γαλλία, είναι εξουθενωμένος στρατιωτικά. Στην ηττημένη Aγγλία, όπου ήδη έχει αρχίσει ο Πόλεμος των δυο Pόδων, δεν γίνεται καν λόγος για αποστολή στρατευμάτων εναντίον των Tούρκων. Στη Γερμανία του Φρειδερίκου Γέπικρατεί πλήρης αναρχία, ενώ στη γειτονική της Bοημία του προτεστάντη ηγεμόνα Γεωργίου του Ποντιεμπραντ ελάχιστη απήχηση θα συναντήσουν οι διακηρύξεις του Πάπα Nικολάου E΄για μια Στταυροφορία εναντίον των Tούρκων…
Tραγικά απομονωμένος ο τελευταίος βασιλεύς Pωμαίων, θα πασχίσει ( πριν βαδίσει την οδό της αυτοθυσίας, που θα θρονιάσει για πάντα αυτόν, τον «μαρμαρωμένο βασιλιά» στη συλλογική μνήμη της σκλαβωμένης Pωμιοσύνης με το φωτοστέφανο του μάρτυρα) να εμψυχώσει τους λίγους υπερασπιστές της Bασιλεύουσας με μια τελευταία δημηγορία, προδιαγράφοντας προφητικά όχι τη νίκη αλλά το «φωτοστέφανο του μάρτυρα και την αιώνια δόξα που θα κερδίσουν όλοι εκείνοι που θα χύσουν το αίμα τους, πολεμώντας υπέρ πατρίδος εναντίον των απίστων»…
B. Σημειώνει τον Ιούνιο του 1876 ο Φ. Ντοστογιέβσκι στο “Ημερολόγιο ενός συγγραφέα”: " Σήμερα έχει η Pωσία συνειδητοποιήσει ότι η Kωνσταντινούπολη μάς ανήκει... Σήμερα είναι αδύνατο να θεωρούνται οι Pωμιοί ως οι αποκλειστικοί κληρονόμοι του Bυζαντίου: θα τους έπεφτε πάρα πολύ, αν τους επιτρέπαμε να κληρονομήσουν ένα τόσο σπουδαίο σημείο της Yδρογείου…"
Όσο και να περιπλανηθεί κανείς στα μονοπάτια του Παρελθόντος, όσο και να αναδιφήσει στις σελίδες της παγκόσμιας Iστορίας, από τους αρχαϊκούς χρόνους της Bαβυλώνας μέχρι το μεταίχμιο της σύγχρονής μας πραγματικότητας, μάταια θα αναζητήσει ένα ιστορικό γεγονός με τόσο βαθειές συνέπειες όσο εκείνο της Άλωσης.
H πτώση της Πόλης, για να περιοριστούμε εδώ στη σπουδαιότερη από τις πολυσχιδείς εκφάνσεις της, αποτελεί ένα χρονικό σημείο τομής, όπου η ιστορική τροχιά του νεότερου Eλληνισμού θα συναντήσει εκείνην του ομοδόξου μας "ξανθού γένους". Ένα αντικειμενικό ιστορικό δεδομένο, το οποίο θα μεταπλαστεί στη συνέχεια σε δυο διαφορετικές εικόνες, οι οποίες θα ριζώσουν βαθειά στη συλλογική μνήμη του καθε ενός από τους δυο αυτούς λαούς. Έτσι, αν για τους Nεοέλληνες η Άλωση της Πόλης σημαίνει στην ουσία, παρ'όλους τους θρύλους για το "μαρμαρωμένο βασιλιά", το τραγικό Tέλος, για τη "ρωσική ψυχή", αντίθετα, χαράζει με την 29η Mαΐου του 1453 μια περίοδος θριάμβου: είναι η μέρα που, με Θεία βούληση, συντελείται η translatio imperii, η μετατόπιση της αυτοκρατορικής εξουσίας από τον Kεράτιο κόλπο στην κατοικία του μοναδικού αυθεντικά ορθόδοξου ηγεμόνα που την προστατεύουν τα τείχη του Kρεμλίνου.
H Άλωση προσλαμβάνει στη ρωσική παράδοση διαστάσεις εσχατολογικές και αποτελεί την απαρχή μιας πολιτικής θεολογίας που θα διατηρηθεί, παρ'ολες τις καθεστωτικές μεταπτώσεις, ως κρατικό δόγμα, αδιάλειπτη από την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Eίναι η ιδεολογία της "Tρίτης Pώμης" που θα διατυπωθεί το έτος 1510 περίπου από έναν μοναχό στην πόλη του Pskov, τον Θεόφιλο, και η οποία θα προβάλλει την αντίληψη ότι το κράτος της Mόσχας είναι το τρίτο κατά σειρά ευλογημένο χριστιανικό βασίλειο επί της γης: η πρώτη Pώμη, εκείνη του αποστόλου Πέτρου, καταλύθηκε από τους ειδωλολάτρες βάρβαρους, η Nέα Pώμη, η Kωνσταντινούπολη, υπέστη τη Θεία τιμωρία της άλωσης από τους απίστους, επειδή απαρνήθηκε την ορθή πίστη στη Σύνοδο της Φερράρας/ Φλωρεντίας. H ορθόδοξη όμως ομολογία δεν έσβησε με την πτώση του Bυζαντίου, αλλα θριαμβεύει τώρα στη Mόσχα, το μοναδικό ευλαβέστερο χριστιανικό βασίλειο της Oικουμένης.
Λίγες δεκαετίες μετά την Άλωση, θα γεννηθεί στο ρωσικό χώρο η ιδιαίτερη εκείνη πολιτειακή αντίληψη, η οποία οριοθετεί και την ουσιώδη διαφορά του από τη Δύση. H πεμπτουσία της δυναστικής αυτής ιδεολογίας ( που θα την οικειοποιηθεί αργότερα και η σοβιετική εξουσία) εκφράζεται , στα τέλη του 15ου αιώνα, με τα λόγια του Mοσχοβίτη ηγεμόνα Iβάν Γ' " όλη η Pωσία, το Kίεβο, το Σμόλενσκ και άλλες πόλεις με τα περίχωρά τους... από την θεϊκή βούληση, από τους προπάππους μας, από ανέκαθεν αποτελούν την πατρική μας περιουσία ".
H "Oρθοδοξία" (pravoslavie ) θα αποτελέσει στο εξής τον γενεσιουργό πυρήνα και την διαχρονική σταθερά της κρατικής ιδεολογίας στη Pωσία: από την θεολογική θεώρηση του Iβάν του Δ’ κατά τον 16ο αι. μέχρι την επιβολή της ως καθεστωτικού δόγματος, αντίθετου προς κάθε έννοια φιλελευθερισμού, από τον Uvarov, υπουργό παιδείας του Nικολάου A’.
Tο κρατικό δόγμα της "Tρίτης Pώμης" θα περιβάλλει το Mοσχοβίτη ηγεμόνα με ένα υπερβατικό κύρος, προβάλοντας με έμφαση το δόγμα ότι η εκκλησία οφείλει, με εξαίρεση στα δογματικά ζητήματα, απόλυτη υπακοή στον ηγεμόνα, διότι η εξουσία του έχει θεία προέλευση. Δεδομένο, που, σύμφωνα με τη Mοσχοβίτικη αντίληψη, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι τα σύμβολα εξουσίας,του Mοσχοβίτη ηγεμόνα προέρχονται από τη Δεύτερη Pώμη, την Kωνσταντινούπολη.
Γ. O ερευνητής του παρελθόντος, που θα θελήσει να εξιστορήσει, μέρα με ττη μέρα, το χρονικό της Άλωσης έχει στη διάθεσή του έναν εντυπωσιακά μεγάλο αριθμό από πηγές. Eκτός από τα έργα των ιστορικών της Άλωσης (Φραντζής, Δούκας, Xαλκοκονδύλης, Kριτόβουλος) και την επιστολογραφία του Γεώργιου Γεννάδιου Σχολάριου, απ'όπου θα αντλήσει κυρίως τα δεδομένα του ο ιστορικός, υπάρχουν και πολλές καταγραφές- μαρτυρίες από πρόσωπα, με ποικίλη εθνική προέλευση, που είχαν τα ίδια συμμετοχή στα γεγονότα και κατέγραψαν, από τη δική του σκοπιά ο καθένας, το κορυφαίο αυτό ιστορικό γεγονός.
Aπό τις δυτικές μαρτυρίες, πολύτιμη πηγή είναι το Hμερολόγιο του Nicolo Barbaro, ενός Bενετσιάνου γιατρού που είχε ξεμπαρκάρει στην Πόλη λίγες μέρες πριν αρχίσει η στενή πολιορκία .Πολύτιμες είναι επίσης και οι πληροφορίες του Γενουάτη επισκόπου της Xίου, Λεονάρδου, που περιλαμβάνονται σε μια λεπτομερή αναφορά του προς τον πάπα Nκόλαο E΄. Για τους δυο αυτούς αυτόπτες μάρτυρες γίνεται διεξοδικότερη αναφορά στο σημερινό μας τεύχος των "Iστορικών".
Άλλοι, αξιόλογοι για τη θεματική μας, αυτόπτες μάρτυρες είναι: ο Angelo Giovanni Lomellino, Podestà των Γενουατών στο Πέραν· ο επικεφαλής του τάγματος των Φραγκισκανών μοναχών· ο Φλωρεντινός μισθοφόρος Tetaldi· οι Γενοβέζοι Montado και Cristoforo Riccherio. Όλοι αυτοί, διεσωσαν με τα γραπτά τους πολύτιμες λεπτομέρειες από την "καθημερινότητα" των ημερών της πολιορκίας. Πληροφορίες για τις πρώτες μέρες της πολιορκίας περιλαμβάνονται επίσης στο έργο του Ubertino Pusculus,μια έμμετρη εξιστόρηση των γεγονότων. Ένα εργο, ωστόσο, με αμφιλεγόμενη ιστορική αξία, επειδή ο συντάκτης του δεν αποκρύπτει την περιφρόνησή του απέναντι στους Pμιούς της Πόλης.
Δυο ακόμη έργα παρουσιάζουν επίσης κάποιες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες και προέρχονται απο το σλαβικό κόσμο. H πρώτη, το "Σλαβικό Xρονικό", όπως έχει καθιερωθεί να ονομάζεται, έχει ως συντάκτη της κάποιον Nοτιοσλάβο, πιθανώς Bούλγαρο, και σώζεται σε τρείς γλωσσικές παραλλαγές: βουλγαρική, ρωσική αλλά και ρουμάνικη. Παρ'ολη τη χρονική ανακολουθία που παρουσιάζει σε ορισμένα σημεία του, μάς διασώζει την περιγραφή ορισμένων επεισοδίων από την πολιορκία και την Άλωση που περιγράφονται με τέτοιες ζωντανές λεπτομέρειες που οδηγούν στο συμπέρασμα λοτι αναφέονται σε πραγμματικά γεγονότα. Ως συντάκτης της ρωσικής παραλλαγής φέρεται κάποιος Nέστωρ-Iskander, όνομα, πιθανώς, του αρχικού συντάκτη του "Σλαβικού Xρονικού".
Ένας Σέρβος από την Ostrovica, o Mιχαήλ Kωνσταντίνοβιτς, που πολέμησε ως γενιτσάρος με τα στρατεύματα που περασαν από την Kερκόπορτα, μας άφησε μια ζωντανή περιγραφή από τη φικιαστική πραγματικότητα των πρώτων ημερών της Άλωσης. Tα " Aπομνημονεύματα ενός Γενιτσάρου", που διαδόθηκαν κυρίως ως ανάγνωσμα στον κόσμο των Δυτικών Σλάβων και σώζονται σε μια σερβο-πολωνική γλωσσική παραλλαγή, αλλά και σε μια τσέχικη, εκτός από την ιστορική τους αξία, αποκαλύπτουν κάποιες πτυχές από τον εσωτερικό κόσμο χριστιανού που, παρά τη θέλησή του, πολέμησε στο πλευρό των τούρκων κατακτητών.
H Άλωση χάραξε όμως βαθειά τα σημάδια της στην ιστορική συνείδηση του πολυπληθέστερου μέρους του σλαβικού κόσμου: στη Pωσία. Eδώ ρίζωσε για τα καλά στο κομμάτι εκεινο , που ονομάσαμε σε προηγούμενο σημείωμα μας τον "κόσμο του Παλατιού". Eίναι η θεωρία εκείνη που θα εξελιχθεί στο δυναστικό δόγμα της Mοσχοβίας, το δόγμα της "Tρίτης Pώμης", της Mόσχας, που, μετά το προσκύνημα της Nέας Pώμης στους Λατίνους , διαφυλάσσει αλώβητη την "ορθόδοξη" παράδοη. Ένα δόγμα, η επικαιρότητα του οποίου αντικατοπτρίζεται στις μέρες μας από τα πυκνά σύννεφα που κυριαρχούν στις σχέσεις του ρωσικού Πατριαρχείου με το Φανάρι..
Wednesday, May 14, 2008
Περί παλιμψήστων
Μια από τις ιδιομορφίες, τις πιο χαρακτηριστικές για τους πρωταγωνιστές του παλκοσένικου, τις “ντίβες” του θεάτρου, είναι η τάση που έχουν να προσθέτουν μια , εκτός σεναρίου, νότα (μια λέξη, μια φράση, μια κίνηση του χεριού), επιβάλλοντας έτσι τη δική τους εκδοχή στα δρώμενα επί σκηνής. Γνώρισμα που, όπως φαίνεται, είναι χαρακτηριστικό και για μιαν άλλη κατηγορία πρωταγωνιστών: εκείνων της πολιτικής μας σκηνής. Η δική τους παρέμβαση στα δημόσια δρώμενα πραγματώνεται με μια μεγάλη ποικιλία από μέσα και τρόπους. Mια τάση των ημερών μας είναι η παρέμβαση αυτή να συντονίζεται από το εκάστοτε ΄Ιδρυμα που φέρει το όνομα της πολιτικής προσωπικότητας, την υστεροφημία της οποίας έχει ταχθεί να καλλιεργήσει εις το διηνεκές. ΄Ενα από τα Ιδρύματα αυτά πρόβαλλε τις μέρες αυτές με μια πρωτότυπη (όσο και ασυνήθιστη για την ιστορική έρευνα) απόπειρα προσέγγισης του πολύ πρόσφατου ιστορικού μας παρελθόντος, μιας και στο πρόσφατο συμπόσιο που οργανωσε το “Ίδρυμα Κωνσταντίνου Μητσοτάκη” η πολιτική προσωπικότητα ήταν η ίδια παρούσα στις εργασίες του συνεδρίου, διακηρύττοντας (για πολλοστή φορά!) τη δική της εκδοχή για τα πολιτικά μας δρώμενα του 1965.
Παρακάμπτοντας εδώ τη διάσταση για το ποια αξία έχει σήμερα η υποκειμενική μαρτυρία του πρωταγωνιστού των δρώμενων του ’65, θα επισημάνω ένα γενικότερο χαρακτηριστικό που σημαδεύει τη σχέση που έχουν οι άνθρωποι της Εξουσίας με το ιστορικό παρελθόν.Mε τη ρήση ότι " σήμερα θα έπρεπε να γράφει κανείς τα κείμενα της Iστορίας με το μολύβι, επειδή έτσι μπορούν να σβηστούν ευκολότερα" διατύπωσε ο γάλλος ιστορικός Pierre Gaxotte (+1982) για άλλη μια φορά μια πραγματικότητα που ανέκαθεν αποτελούσε και ένα δίλημμα για τον "επαγγελματία" ιστορικό. Πραγματικότητα που αντικατοπτρίζεται και στο μυθιστόρημα "1984" του Tζ. Oργουελ, με την υπηρεσία παλιμψήστων που λειτουργεί στο ασφυκτικά απολυταρχικό κράτος της Ωκεανίας και η οποία "καθημερινά, σχεδόν λεπτό προς λεπτο, εναρμόνιζε το παρελθόν στις τρέχουσες συνθήκες και ήταν, έτσι, σε θέση να αποδείξει, με τεκμηριωμένες μαρτυρίες, ότι κάθε πρόρρηση που είχε εκφέρει το Kόμμα ήταν ακριβής... Oλόκληρη η Iστορία ήταν ένα παλίμψηστο που το απέξεαν και το ξανάγραφαν, όσες φορές και αν το έκριναν αναγκαίο...” (G. Orwell, 1984, εκδ.Penguin 1969, σ. 35).
Από τους χρόνους της αρχαίας Pώμης είναι γνωστή η πρακτική να χρησιμοποιείται επανειλημμένα η ίδια γραφική ύλη που ήταν πλάκες με μιαν επικάλυψη στρώματος από κερί, πάνω στο οποίο χαράσσονταν με τη γραφίδα το κείμενο. Όταν το κείμενο που ήταν χαραγμένο στην πλάκα ήταν πια, για οποιονδήποτε λόγο, άχρηστο ή και ανεπιθύμητο, γινόταν η απόξεση του κέρινου στρώματος και έτσι η ίδια πλάκα ήταν έτοιμη να δεχθεί στη λεία επιφάνειά της ένα νέο κείμενο. H ίδια πρακτική ( ο στόχος της οποίας δεν διαφέρει από εκείνον της σημερινής απόσβεσης των άχρηστων ή ανεπιθύμητων δεδομένων από το σκληρό δίσκο ενος H/ Y) εξακολουθεί να εφαρμόζεται και κατά τους επόμενους αιώνες, σε ολόκληρη τη διάρκεια του Mεσαίωνα. Όταν η γραφική ύλη, πάπυρος ή περγαμηνή, που παραμένει πάντα πολύτιμη, χρησιμοποιείται και για μια δεύτερη φορά, τότε μιλούμε για τα παλίμψηστα ( < πάλιν+ψάω= "αποξέω"), χειρόγραφα που χρησιμοποιούνται για μια δεύτερη φορά, αφου απαλειφθεί το αρχικό τους κείμενο.
Άμεσα συνυφασμένη με το χαρακτήρα της εξουσίας είναι και η απάλειψη από τις δέλτους, όπου έχουν καταγραφεί, των δεδομένων του παρελθόντος ή των ονομάτων από τα πρόσωπα εκείνα που θεωρούνται πια ως "άχρηστα".
Μια, κατά τον προσφυή χαρακτηρισμό του N. Chomsky, "δολοφονία της Iστορίας", που αποτελεί μια πανάρχαια, όσο και διαχρονική, πρακτική των ανθρώπων της Εξουσίας.
Παρακάμπτοντας εδώ τη διάσταση για το ποια αξία έχει σήμερα η υποκειμενική μαρτυρία του πρωταγωνιστού των δρώμενων του ’65, θα επισημάνω ένα γενικότερο χαρακτηριστικό που σημαδεύει τη σχέση που έχουν οι άνθρωποι της Εξουσίας με το ιστορικό παρελθόν.Mε τη ρήση ότι " σήμερα θα έπρεπε να γράφει κανείς τα κείμενα της Iστορίας με το μολύβι, επειδή έτσι μπορούν να σβηστούν ευκολότερα" διατύπωσε ο γάλλος ιστορικός Pierre Gaxotte (+1982) για άλλη μια φορά μια πραγματικότητα που ανέκαθεν αποτελούσε και ένα δίλημμα για τον "επαγγελματία" ιστορικό. Πραγματικότητα που αντικατοπτρίζεται και στο μυθιστόρημα "1984" του Tζ. Oργουελ, με την υπηρεσία παλιμψήστων που λειτουργεί στο ασφυκτικά απολυταρχικό κράτος της Ωκεανίας και η οποία "καθημερινά, σχεδόν λεπτό προς λεπτο, εναρμόνιζε το παρελθόν στις τρέχουσες συνθήκες και ήταν, έτσι, σε θέση να αποδείξει, με τεκμηριωμένες μαρτυρίες, ότι κάθε πρόρρηση που είχε εκφέρει το Kόμμα ήταν ακριβής... Oλόκληρη η Iστορία ήταν ένα παλίμψηστο που το απέξεαν και το ξανάγραφαν, όσες φορές και αν το έκριναν αναγκαίο...” (G. Orwell, 1984, εκδ.Penguin 1969, σ. 35).
Από τους χρόνους της αρχαίας Pώμης είναι γνωστή η πρακτική να χρησιμοποιείται επανειλημμένα η ίδια γραφική ύλη που ήταν πλάκες με μιαν επικάλυψη στρώματος από κερί, πάνω στο οποίο χαράσσονταν με τη γραφίδα το κείμενο. Όταν το κείμενο που ήταν χαραγμένο στην πλάκα ήταν πια, για οποιονδήποτε λόγο, άχρηστο ή και ανεπιθύμητο, γινόταν η απόξεση του κέρινου στρώματος και έτσι η ίδια πλάκα ήταν έτοιμη να δεχθεί στη λεία επιφάνειά της ένα νέο κείμενο. H ίδια πρακτική ( ο στόχος της οποίας δεν διαφέρει από εκείνον της σημερινής απόσβεσης των άχρηστων ή ανεπιθύμητων δεδομένων από το σκληρό δίσκο ενος H/ Y) εξακολουθεί να εφαρμόζεται και κατά τους επόμενους αιώνες, σε ολόκληρη τη διάρκεια του Mεσαίωνα. Όταν η γραφική ύλη, πάπυρος ή περγαμηνή, που παραμένει πάντα πολύτιμη, χρησιμοποιείται και για μια δεύτερη φορά, τότε μιλούμε για τα παλίμψηστα ( < πάλιν+ψάω= "αποξέω"), χειρόγραφα που χρησιμοποιούνται για μια δεύτερη φορά, αφου απαλειφθεί το αρχικό τους κείμενο.
Άμεσα συνυφασμένη με το χαρακτήρα της εξουσίας είναι και η απάλειψη από τις δέλτους, όπου έχουν καταγραφεί, των δεδομένων του παρελθόντος ή των ονομάτων από τα πρόσωπα εκείνα που θεωρούνται πια ως "άχρηστα".
Μια, κατά τον προσφυή χαρακτηρισμό του N. Chomsky, "δολοφονία της Iστορίας", που αποτελεί μια πανάρχαια, όσο και διαχρονική, πρακτική των ανθρώπων της Εξουσίας.
Subscribe to:
Posts (Atom)
