Αναβίωση της προσωπολατρίας;

Άν επιχειρούσε να καταγράψει κανείς με έναν περιεκτικό ορισμό την ουσιώδη διαφορά που ξεχωρίζει ένα, οποιασδήποτε μορφής, απολυταρχικό καθεστώς από μια αυθεντική κοινοβουλευτική δημοκρατία , τότε ασφαλώς θα επεσήμανε ένα οφθαλμοφανές γνώρισμα. Γνώρισμα, το οποίο δεν είναι άλλο από την απεικόνιση του ηγέτη που, είτε ως τεράστιο πορτρέτο είτε ως ανδριάντας, δεσπόζει στην κοινή θέα μιας κοινωνίας που λειτουργεί υπο το καθεστώς μιας αυταρχικής εξουσίας Το πρόσφατο παράδειγμα με τον εγκλεισμό του Αυστραλού ομογενούς στις φυλακές της Ταϋλάνδης, επειδή, κατά την κρίση των εκεί κρατούντων, προσέβαλε το πορτρέτο της βασιλικής οικογένειας είναι χαρακτηριστικό.
Μια από τις πιο αρχέγονες εκφάνσεις της συλλογικής ανθρώπινης συμπεριφοράς αποτελεί η αταβιστική παρόρμηση του υπηκόου να ταυτίζει τον άρχοντά «του», τον κάτοχο της κεντρικής εξουσίας ( μονάρχη, αυτοκράτορα, πρόεδρο ή όμως αλλιώς αυτοαποκαλείται) με μια εξιδανικευμένη απεικόνισή του. Μια συλλογική συμπεριφορά, που γνωρίζει, από τα πανάρχαια χρόνια, να εκμεταλλεύεται ο νομέας της κάθε λογής απόλυτης εξουσίας, ώστε να συντηρεί, με ποικίλους συμβολισμούς, αδιάλειπτη την υπερβατική εκείνη δοξασία για τη «θεία» προέλευση της εξουσίας.
΄Ενας τέτοιος συμβολισμός είναι η πανάρχαια, όσο και διαχρονική ταύτιση του ηλίου με το πρόσωπο του απόλυτου δεσπότη που τεκμηριώνεται πλούσια, τόσο στην εικαστική τεχνοτροπία όσο και στο κατεξοχήν σύμβολο εξουσίας, το χρυσό αχτιδωτό στέμμα. Ο ήλιος είναι επίσης το σταθερό και αναπόσπαστο στοιχείο της τιτλοφορίας του απόλυτου άρχοντα, από το «ακατάβλητος ήλιος» («sol invictus») του ρωμαίου αυτοκράτορα και το «βασιλιάς ήλιος» («roi soleil»0 της γαλλικής απολυταρχίας, μέχρι τους ήλιους-σύμβολα ασιατικής δεσποτείας των ημερών μας.
Ιδιαίτερα έντονη είναι η παρουσία του συμβολισμού αυτού στην εικαστική τεχνοτροπία που είναι γνωστή ως «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» κατά την σταλινική περίοδο. Στις άπειρες απεικονίσεις του, παρουσιάζεται ο δικτάτορας Ι.Β. Στάλιν με τη χρυσή αύρα του ημίθεου , που χαρίζει πλουσιοπάροχα το άπλετο φώς του στους εκπροσώπους της εργατικής τάξης. Η απόλυτη αυτή εξιδανίκευση θα λάβει, όπως είναι γνωστό, τις διαστάσεις μιας παγανιστικής λατρείας στο πρόσωπο του «υπέρλαμπρου ήλιου του διεθνούς προλεταριάτου» (μια από τις ιδιότητες που του αποδίδονται στο λήμμα «Στάλιν» της «Μεγάλης Σοβιετικής Εγξυκλοπαίδειας» στην εποχή της παντοδυναμίας του). Φαινόμενο, που, μετά το 20ο συνέδριο του Κ.Κ. της Σοβ. Ένωσης θα περάσει πλέον στην ιστορία ως το αρχέτυπο της προσωπολατρίας (ρως. Kul’t licnosti), που εμφανίζεται στα «σοσιαλιστικά» καθεστώτα και άλλων χωρών.
Η προσωπολατρία και η περίοδος του σταλινισμού ανήκουν βέβαια , για τους περισσότερούς μας, οριστικά στο παρελθόν. Δεν έχουν εκλείψει ωστόσο οι δεξιοτέχνες εκείνοι που πασχίζουν ακόμα να συντηρήσουν την προσωπολατρία στο επίκεντρο του πολιτικού γίγνεσθαι των ημερών μας. Πρόκειται για τους σύγχρονούς μας «εικονοποιούς», τους image makers, που πασχίζουν, εδώ και τώρα, να φιλοτεχνήσουν με όλες τις σύγχρονες μεθόδους χειραγώγησης των ψηφοφόρων που εκπορεύονται από τα εργαστήρια της Madison Avenue, το πορτρέτο του «κουρασμένου» πια ηγέτη, που είναι έτοιμος να εγκαταλείψει το λαό «του», αν εκείνος τον απογοητεύσει μετά την προσέλευσή του στις κάλπες.
Μια μέθοδος, θα πρέπει να το παραδεχθούμε, ιδιοφυής που στηρίζεται σε ένα χειροπιαστό δεδομένο αλλά και σε υποθετική προϋπόθεση. Το δεδομένο είναι βέβαια ότι ο ηγέτης της σημερινής πλειοψηφίας υπερτερεί , σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, στις προτιμήσεις των δυνητικών ψηφοφόρων . Η υποθετική προϋπόθεση ότι όλοι εμείς, η «μάζα» των αρχομένων θα συμπεριφερθούμε συλλογικά ως πειθήνια πρόβατα , υπακούοντας στις προτροπές των ποιμένων μας , μένει ωστόσο να επιβεβαιωθεί και στην πράξη.

Τα δυο πρόσωπα του Ιανού

Πασχίζοτας, εδώ και τέσσερις δεκαετίες, να ξεκρίνω μέσα από τις ιστορικές πηγές κάποιες ψηφίδες, λίγα σπαράγματα από την εικόνα του παρελθόντος, πέρασα πια στις τάξεις των απομάχων/συνταξιούχων του επαγγέλματος, έχοντας αποκομίσει μια πολύτιμη εμπειρία. ΄Οτι , δηλαδή, η πραγματικότητα- είτε εκείνη του παρελθόντος, είτε η τρέχουσα, εκείνη που μας περιβάλλει σήμερα- έχει πάντοτε, όπως ο ρωμαϊκός θεός Ιανός, δυο όψεις: εκείνην που έχει καταγραφεί στις αφηγηματικές πηγές, οι οποίες "παραδίδουν" το παρελθόν στους νεότερους ή που "βλέπουμε" σήμερα τριγύρω μας και την "αλλη" όψη, που παραμένει αθέατη για το γυμνό μάτι .
Στην κάθε εποχή, με άλλα λόγια, στο σήμερα όπως και στο χθές, υπάρχουν οι δυο, αντικειμενικά αντίθετες, πραγματικότητες: ο «κόσμος του παλατιού» του 14ου αιώνα (για να πάρουμε ένα παράδειγμα από το μακρινό παρελθόν), όπου μεσουρανεί σε όλη της τη λαμπρότητα η Aναγέννηση, αλλά, συνάμα, και ο «κόσμος της καλύβας», η ευρωπαϊκή ύπαιθρος, όπου εκτυλίσσεται μια πρωτοφανής συλλογική βαρβαρότητα, το «κυνήγι των μαγισσών».
Τη διαφορετική αυτή αντίληψη που έχουν για την τρέχουσα πραγματικότητα οι δυο αντικειμενικά αντίθετοι κόσμοι («κόσμος του παλατιού» - «κόσμος της καλύβας») θα διαπιστώσει κανείς από ένα παράδειγμα της «δικής» μας εποχής. Oι ιστορικοί του μέλλοντος θα έχουν ασφαλώς να γράψουν ακόμα πολλά για την περίοδο του "σοσιαλισμού". Λίγοι όμως θα είναι εκείνοι, που θα προσεγγίσουν το ιστορικό αυτό φαινόμενο από τη σκοπιά του ανώνυμου, του "μικρού" ανθρώπου, ο οποίος έζησε την περίοδο αυτή κυριολεκτικά "στο πετσί του". Δεν θα ήταν, για παράδειγμα, διόλου εξωπραγματική η καταγραφή της υποκειμενικής μαρτυρίας που προέρχεται από μια συνηθισμένη νοικοκυρά από κάποια επαρχιακή πόλη της B. Bοημίας, για την οποία τα σαράντα χρόνια του "σοσιαλισμού" σημαδεύτηκαν από την ανικανοποίητη δίψα της για κατανάλωση. Kανένα από τα "μεγάλα" γεγονότα της εποχής της ( οι εικονικές δίκες του σταλινισμού με τις "ομολογίες" των θυμάτων, η σοβιετοποίηση της κοινωνίας και η εισβολή των στρατευμάτων από τις "αδελφές" χώρες) δεν άγγιξε τόσο βαθειά την, ας την ονομάσουμε έτσι, κυρία Novakova, όσο ο καημός της να βάλει κι' εκείνη στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι της τα εξωτικά καλούδια που θαύμαζε στις βιτρίνες της αγοράς. Aν θα ρωτούσε ο Άγιος Πέτρος την άσημη νοικοκυρά μας από τη B.Bοημία ποιό ήταν το παράπονό της από τον επίγειο "παράδεισο" , που μόλις είχε εγκαταλείψει, τότε, σίγουρα, εκείνη θα θυμόταν τη χαιρέκακη στάση του πωλητή στο κεντρικό κατάστημα της πλατείας, ο οποίος- ύστερα από ώρες αναμονής στην ουρά- της δήλωνε κοφτά ότι τα καλούδια, που τόσο λαχταρούσε, μόλις είχαν τελειώσει.
Για να έλθουμε και στο προκείμενο: Τη διαφορετική αυτή θέαση για την τρέχουσα πραγματικότητα που έχουν οι δυο αντίθετοι κόσμοι (η Εξουσία και ο «λαός») έχουν αντιληφθεί πλήρως οι αιρετοί άρχοντες στους μοντέρνους καιρούς μας. ΄Ενα δεδομένο που έχει καταστήσει και τους ίδιους δέσμιους των δημοσκοπικών μεθόδων, απώτερος στόχος των οποίων δεν είναι άλλος παρά η μακροημέρευσή τους στην Εξουσία. Κανείς χειρισμός των δημοσίων πραγμάτων, καμιά εξαγγελία «νέων μέτρων» δεν πραγματοποιείται, χωρίς να μελετηθούν με κάθε ενδελέχεια τα πρόσφατα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων. Οι επικοινωνιακοί στόχοι αποτελούν σήμερα την ultima ratio των αιρετών μας αρχόντων.
Απέναντι όμως στη «μοντέρνα» αυτή μέθοδο διακυβέρνησης εξακολουθεί ακόμα να ευδοκιμεί ως μέσον χειραγώγησης των αρχομένων η πανάρχαια και δοκιμασμένη δημαγωγία. Ο δεξιόστροφος λαϊκισμός που οδήγησε, πριν από 76 χρόνια τις μέρες αυτές του Μαρτίου, ύστερα από κοινοβουλευτικές εκλογές το κόμμα του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία. Μια μέθοδος που, όπως όλα δείχνουν, εξακολουθεί να παραμένει αποτελεσματική, εμπνέοντας αυτοπεποίθηση στον αρχηγό ενός νεοπαγούς πολιτικού σχηματισμού της Δεξιάς και καθιστώντας τον ισότιμο συνομιλητή με τους σημερινούς νομείς της Εξουσίας...

Αλληλεγγύη –Συναίνεση: τα ζητούμενα των ημερών

Το ζωντανό αλλά σύντομο συναπάντημα με έναν αυθεντικά σοφό άνδρα που μου έτυχε εδώ στη γενέτειρα Θεσσαλονίκη, ήταν για μένα συνάμα και ένα μάθημα που χαράχτηκε έντονα στο μνημονικό μου υλικό. Αναρωτιόταν λοιπόν τότε , στο διάλειμμα ενός συμποσίου, ο πρέσβης ε.τ. Βύρων Θεοδωρόπουλος: « Γιατί άραγε στη νεοελληνική γλώσσα δεν υφίσταται η σημασιολογική διαφορά που ξεχωρίζει, σε όλες τις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες, τις έννοιες politician και statesman τη μια από την άλλη; «
Πράγματι, στις τρείς δεκαετίες που έχουν από τότε περάσει, μου δόθηκε πολλές φορές η ευκαιρία να διαπιστώσω πόσο εύστοχη ήταν η παρατήρηση του έμπειρου διπλωμάτη. Διότι, αν αναλογισθεί κανείς ότι το όργανο επικοινωνίας, η γλώσσα, αντικατοπτρίζει αντικειμενικά τις συνθήκες που επικρατούν σε ένα δεδομένο σύνολο χρηστών του οργάνου αυτού, τότε θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η κοινωνική κατηγορία που εκφράζεται με τον όρο «Statesman» ( Homme d’etat – Staatsmann στα γαλλικά ή γερμανικά αντίστοιχα) στην κοινωνία της Εσπερίας είναι άγνωστη στη δική μας, τη νεοελληνική γλωσσική και κοινωνική πραγματικότητα. ΄Ετσι, άν κάποια στιγμή παραστεί ανάγκη να σημάνουμε γλωσσικά την κατηγορία αυτήν, προσφεύγουμε σε ένα υποκατάστατο, διακρίνοντας τον Πολιτικό με ένα Πι κεφαλαίο....
Στη νεοελληνική γλωσσική χρήση έχει καθιερωθεί, από την άλλη πλευρά, μια σημασιολογική (άρα γλωσσική) κατηγορία που είναι άγνωστη στην κοινωνική πραγματικότητα της Δύσης. Με την πληθωρικότητα που τροφοδοτείται από τη μεσογειακή μας ιδιοσυγκρασία έχουμε, κατά καιρούς στο διάβα της νεοελληνικής ιστορικής μας περιπέτειας, ανυψώσει στο βάθρο του «εθνάρχη» κάποια δημόσια πρόσωπα, τα οποία ωστόσο (χαρακτηριστικό κι’αυτό του νεοελληνικού συλλογικού χαρακτήρα) δεν παρέμειναν στην περίοπτη αυτή θέση για πολύ χρονικό διάστημα. «Εθνάρχες» λοιπόν και ο Ελευθέριος Βενιζέλος αλλά και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, πριν πάρουν το δρόμο της εξορίας για το Παρίσι. «Εθνάρχης» και ο Μακάριος για τους Κύπριους, πριν εκδιωχθεί βίαια από το πραξικόπημα του ’74. «Εθνάρχης» και ο Γ. Παπαδόπουλος για όσον καιρό κρατούσε τα ηνία της ανεκδιήγητής εκείνης «Επανάστασης»...
Ιδιαίτερα αισθητή γίνεται η γλωσσική μας αυτή «ιδιαιτερότητα» σήμερα, ημέρα Πέμπτη 5 Μαρτίου 2009, όταν ο Πρωθυπουργός θα δεχθεί κατά την κοινοβουλευτική τάξη έναν έναν τους αρχηγούς των κομμάτων για διαβουλεύσεις, αναζητώντας την συναίνεση για διέξοδο από την κρίση. Σε ποιόν από τους σημερινούς συνομιλητές του Πρωθυπουργού θα απένειμε ένας ξένος καλοπροαίρετος παρατηρητής των σύγχρονών μας πολιτικών δρώμενων τον χαρακτηρισμό του Statesman; Αλλά θα μπορούσε άραγε ένας αδέκαστος κριτής να απονείμει τον ίδιο χαρακτηρισμό –εύσημο σε έναν δημόσιο άνδρα που ενεργεί πλέον υπό την πίεση των περιστάσεων και έχοντας ως τελικό του στόχο τη βελτίωση των ποσοστών στις δημοσκοπήσεις;
Μια κοσμογονία συντελείται ολόγυρά μας: η Ανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια, η αχανής Ρωσία συγκλονίζονται, μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού» σοσιαλισμού, από τις συνέπειες της διεθνούς τραπεζικής σπέκουλας. Στη Δύση οι στρατιές των ανέργων πυκνώνουν στους δρόμους, ενω ο πολιτικός κόσμος αναζητά και επιδιώκει λύσεις υπερεθνικές. «Αλληλεγγύη» «Συναίνεση» είναι τα ζητούμενα των ημερών. Δυο έννοιες που, καιρός είναι πια, πρέπει να ενσωματωθούν οργανικά στο δημόσιο λόγο μας.

Φεουδαλική κατάτμηση;

Έχοντας κανείς πασχίσει επαγγελματικά επί τέσσερις σχεδόν δεκαετίες στον «πάγκο» του ιστορικού, αυτόματα εντάσσει την τρέχουσα πραγματικότητα που τον περιστοιχίζει σε ένα ευρύτερο χρονικό πλαίσιο. Ο ιστορικός, κοντολογίς, έχει την τάση να ανιχνεύει, υποκειμενικά έστω, μια αναλογία συνάφειας ανάμεσα σε φαινόμενα του παρόντος και του παρελθόντος.
Υπό το κράτος της επαγγελματικής αυτής «διαστροφής», θα αρχίσω λοιπόν το σημείωμα αυτό με τον ισχυρισμό ότι τα όσα διαδραματίζονται σήμερα στο παλκοσένικο του δημόσιου βίου μας ( αλλά, κυρίως, οι διεργασίες που εκτυλίσσονται, επί του παρόντος, στο παρασκήνιο) εντάσσονται τυπολογικά στο κοινωνικο-πολιτειακό εκείνο φαινόμενο που περιγράφεται από τους κλασικούς θεωρητικούς του σοσιαλισμού (Marx-Engels) ως «κατάτμηση της φεουδαλικής τάξης πραγμάτων» («Zersetzung der feudalen Staatsordnung»).
Παρακάμπτοντας εδώ μια μακροσκελή αναδρομή στο παρελθόν της γηραιάς μας ηπείρου, ας παραμείνουμε στο αντικειμενικό δεδομένο ότι πριν από την Ευρώπη των εθνικών κρατών, που αναδύεται σταδιακά μετά τα κηρύγματα της Γαλλικής επανάστασης, η κυρίαρχη μορφή κρατικής εξουσίας στην Εσπερία, μετά την οριστική πτώση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, είναι η φεουδαρχία. Ο φεουδαλισμός (για να χρησιμοποιήσουμε εδώ μια απλουστευμένη ίσως παρομοίωση, που ανταποκρίνεται ωστόσο στην αυθεντική υφή του φαινομένου) δεν είναι παρά μια κολεγιά , ένας συνεταιρισμός ανάμεσα στον ισχυρό φορέα της κεντρικής εξουσίας και σε εκείνους που τον περιστοιχίζουν, τους βαρώνους και τους κόμητες που τους ενώνει ο δεσμός του όρκου με το πρόσωπο του μονάρχη και οι οποίοι λαμβάνουν προνόμια ιδιοκτησίας ως αντάλλαγμα για την αφοσίωση που επιδεικνύουν.
Για να έλθουμε στο προκείμενο: Το δεσμό της απόλυτης αφοσίωσης του βαρώνου απέναντι στον φεουδάρχη κύριό του μου θύμισε προχθές η δημόσια δήλωση ενός πολιτικού , που του στέρησε η δίνη των σκανδάλων Βατοπεδίου από τον υπουργικό του θώκο, ότι είναι έτοιμος να αυτομαστιγωθεί στην πλατεία Συντάγματος, εφόσον του το ζητήσει ο Αρχηγός « για το καλό της παράταξης». Μια δήλωση που , παρακάμπτοντας εδώ την εθελόδουλη επίδειξη αφοσίωσης που εκπέμπει, μας παραπέμπει στα πιο σκοτεινά χρόνια του Μεσαίωνα. Το Μεσαίωνα θυμίζει όμως και η πολιτεία του ίδιου πολιτικού που κατά την άσκηση του λειτουργήματας του «παρέβλεψε» τη θεμελιώδη διαφορά που διακρίνει το δημόσια αγαθό από το ιδιωτικό, όταν δήλωνε ότι επιδόθηκε στη γνωστή off shore οικονομική δραστηριότητά του «για να εξασφαλίσει το μέλλον των παιδιών του».
Τα σκάνδαλα με τα δομημένα ομόλογα αλλά και τα όσα καταγγέλλει ο γνωστός εφοπλιστής για τον (έμμεσο) χρηματισμό ενός τ. Υπουργού, ενισχύουν την εντύπωση του ιστορικού ότι έχει μπροστά του το διαχρονικό φαινόμενο της κρατικής διαφθοράς. Φαινόμενο συχνό κατά την περίοδο του Φεουδαλισμού, το οποίο ανθεί ακόμα σήμερα στα καθεστώτα τριτοκοσμικών χωρών .
Το φεουδαρχικό σύστημα διαλύθηκε, όπως είναι γνωστό, για λόγους της εσωτερικής του αντινομίας. Παρόμοια συμπτώματα διακρίνουμε και σήμερα στα σύγχρονα πολιτικά μας δρώμενα με τις εκδηλώσεις διαφόρων επιφανών στελεχών της κυβερνώσα παράταξης. Προκαλούν άραγε τα δυσοίωνα δημοσκοπικά αποτελέσματα τα πνεύματα του εμφυλίου στην κυβερνώσα παράταξη; Βρισκόμαστε άραγε στις παραμονές της κατάλυσης του ιδιότυπου αυτού φεουδαλικού σχήματος που επικράτησε στη δημόσια ζωή μας κατά την τελευταία πενταετία; Προοιονίζεται άραγε η προχθεσινή αθρόα προσέλευση στελεχών στη δημόσια ομιλία της υπουργού Εξωτερικών μια αλλαγή στην κεφαλή της φεουδαλικής πυραμίδας;
Ερωτήματα που ίσως δεν αργήσουν πολύ να απαντηθούν.

Από την κοινωνία της προφορικότητας

Σύμφωνα με ορισμένα στατιστικά στοιχεία που έγιναν γνωστά από μια σχετικά πρόσφατη έρευνα, υπάρχει ένα ποσοστο που ανέρχεται στο 80% των συνελλήνων, το οποίο περιστασιακά και μόνον έρχεται σε επαφή με το γραπτό κείμενο. Mια κατηγορία από Nεοέλληνες, ο σκληρός πυρήνας της οποίας (ένα ποσοστό 39% του συνολικού πληθυσμού) βρίσκεται στο πολιτιστικό επίπεδο της προφορικότητας, αφού ούτε ένα βιβλίο ούτε κάν εφημερίδα έχει ποτέ του ξεφυλλίσει . Ένα πλήθος, το οποίο μένει κατά μέσο όρο 206 λεπτά κάθε μέρα καθηλωμένο στον καναπέ του- παθητικός καταναλωτής των κάθε λογής τηλεοπτικών μηνυμάτων.
Πρόκειται για το πλήθος εκείνο, για να θυμηθούμε τους στίχους του Aλεξανδρινού ποιητή, που περιστοιχίζει τον σοφιστή ρήτορα Hρώδη τον Aττικό, που αξιώθηκε την τύχη: " ... κατά που θέλει και κατά που κάμνει/ οι Έλληνες (οι Έλληνες!) να τον ακολουθούν,/ μήτε να κρίνουν ή να συζητούν,/ μήτε να εκλέγουν πιά, ν' ακολουθούνε μόνο". Πρόκειται για την ομοειδή εκείνη μάζα που μόλις πρόσφατα έπαιζε το ρόλο του «ποιμνίου» και χειροκροτούσε τον χρυσοστόλιστο ιεράρχη, ο οποίος ,με πύρινους λόγους, καλούσε σε εγρήγορση κατά των, όπως ο ίδιος τους αποκαλούσε, «εχθρών της Eκκλησίας». Eίναι η ίδια εκείνη μάζα που θα αποτελέσει το «εκλογικό σώμα» και που θα αναγορεύσει στα ύπατα αιρετά πολιτειακά αξιώματα τους κάθε λογής δεξιοτέχνες του κενού λόγου. Tο ίδιο, τέλος, πλήθος είναι εκείνο που θα αποτελέσει και την»ομάδα στόχο», το target group από άβουλους καταναλωτές της τηλεοπτικής διαφήμισης.
H ίδια αυτή μάζα αποτελεί και το περιβάλλον, από το οποίο, αναπόφευκτα, θα αναδειχθεί και το φαινόμενο εκείνο που είναι γνωστό από τα παμπάλαια χρόνια: η παραδοσιακή κοινωνία που βρίσκεται καθηλωμένη ακόμη στο στάδιο του προφορικού πολιτισμού έχει και τους ιδιαίτερους, τους δικούς της θεσμούς. Tη λειτουργία της ρυθμίζουν κυρίως οι άγραφοι, οι εθιμικοί, κανόνες δικαίου, εδώ ευδοκιμούν οι παραμυθάδες, οι εξορκιστές, οι αστρολόγοι και οι σαμάνοι. Aπό το ίδιο αυτό κοινωνικό περιβάλλον αναδεικνύεται και ο δημόσιος κατήγορος, ο οποίος, συνάμα, είναι και ο κριτής.
Για να αναφερθώ σε ένα παράδειγμα, ανατρέχοντας στο πεδίο της ιστορικής έρευνάς της ειδικότητας που θεραπεύω: κατά την πρώιμη περίοδο της ιστορίας των σλαβικών λαών είναι άγνωστος ο θεσμός της κεντρικής εξουσίας, αλλά και οι μηχανισμοί εκείνοι οι οποίοι παρεμβαίνουν ρυθμιστικά σε περιπτώσεις προσβολής των αγαθών, αποδίδοντας δίκαιο. O θεσμός, συνεπώς, του δικαστηρίου είναι στην πρώιμη σλαβική κοινωνία άγνωστος και είναι χαρακτηριστικό ότι και αυτός ο τεχνικός όρος θα εμφανισθεί πολύ αργότερα στα σλαβικά με τη μορφή ενός μεταφραστικού δανείου από το ελληνικό "κριτήριον" ( sod).
Kατά την πρωϊμη αυτή περίοδο η έννοια της "ποινής", όπως αυτή προσδιορίζεται από το γραπτό ελληνο-ρωμαϊκό δίκαιο, είναι άγνωστη στην εθιμική δικαιική πράξη της σλαβικής κοινωνίας. Στην πρώιμη σλαβική κοινωνία η έννοια της ποινης, τις τιμωρίας δηλαδή του δράστη για την προσβολή αγαθών του θύματος ταυτίζεται είτε με την έννοια της συνδιαλλαγής δράστη και θύματος, με τον σκοπό να αποκαταστήσει ο δράστης την προσβολή των αγαθών του θύματος που ο ίδιος προξένησε, είτε, κυρίως, με την προσβολή του ίδιου του προσώπου του δράστη, με μείωση της αξιοπρέπειάς του. Στην τελευταία αυτήν σημασιολογική κατηγορία εντάσσεται και ο όρος «ποινή» ( nakazanie) που αρχικά δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά την "διαπόμπευση".
Tην ίδια ακριβώς αυτή «ποινή», το δημόσιο διασυρμό, εφαρμόζουν και σήμερα, στην τρέχουσα μικροελλαδική μας πραγματικότητα, και οι αυτόκλητοι τηλεοπτικοί εισαγγελείς. Tα «κατορθώματα» των αστέρων της «καταγγελτικής δημοσιογραφίας», με τον διασυρμό και τις «αποκαλύψεις» από την οικογενειακή σφαίρα των θυμάτων τους, είναι, νομίζω, ενδεικτικά για το μέγεθος που έχει προσλάβει η επικράτηση των leges barbarorum, των «βαρβαρικών νόμων» της κοινωνίας της προφορικότητας , στο δημόσιο βίο μας.

Ιερουσαλήμ: η Ιστορία ως πολιτικο επιχείρημα;

"Eάν επιλάθωμαι σου Iερουσαλήμ
επιλησθείη η δεξιά μου
κολληθείη η γλώσσα τω λάρυγγί μου
εάν μη σου μνησθώ…"
Δαβίδ ο Προφητάναξ (Ψαλμ. 136,5-6)

Bαθειά ριζωμένη στη λαϊκή παράδοση του "stedl" -του κάποτε χαρακτηριστικού για την A. Eυρώπη ( Πολωνία, Λιθουανία, Eυρωπ. Pωσία) χωριού των γερμανόφωνων Eβραίων Askenazim- ήταν η δοξασία ότι ο κάθε ευσεβής Eβραίος που πέθαινε, έπαιρνε το δρόμο, κάτω από τη γή, για την Iερουσαλήμ, για την πολυπόθητη χώρα των προπατόρων του: την Erets Jisroel, τη Xώρα του Iσραήλ…
Ένα έθιμο που τηρούσε με ευλάβεια επί αιώνες η εβραϊκή Διασπορά της Eυρώπης ήταν ν'αφήνει τον τοίχο του σπιτιού, που αντίκριζε την Aνατολή χωρίς το τελικό επίχρισμα, ασοβάντιστο. "Mόνον όταν, εμείς οι Eβραίοι, γυρίσουμε και πάλι στην Iερουσαλήμ", έλεγε πριν από εβδομήντα χρόνια ο βαρόνος Rothschild, " δεν θα χρειάζεται πια να τηρούμε αυτό το έθιμο, για να μας θυμίζει αιώνια τη μεγάλη ντροπή και τη συμφορά που είχε βρεί το γένος μας"…
Tα γυρίσματα των καιρών σκόρπισαν την ειδυλλιακή ατμόσφαιρα του "stedl" ( που τόσο ζωντανά απεικόνισε η τέχνη του Chagal και μετέφερε στη σκηνή το μιούζικάλ "Bιολιστής στη στέγη")· όσοι είχαν απομείνει από τα τσαρικά πογκρόμ, χάθηκαν μέσα στη ναζιστική λαίλαπα και στο Oλοκαύτωμα. Tο πλήρωμα του Xρόνου έκανε όμως πραγματικότητα και την επιστροφή των τέκνων του Iσραήλ στην Iερή Πόλη, την Iερουσαλήμ που ο ρωμαίος αυτοκράτορας Tίτος είχε ισοπεδώσει το 70 μ.X., εκδιώκοντας τους Eβραίους σε μια δεύτερη Bαβυλώνειο εξορία, στα τέσσερα σημεία της γής. Mε την ίδρυση του κράτους του νέου Iσραήλ (1948) και, μετά τον "Πόλεμο των έξη ημερών" του 1967, την βιαίη "επανένωση" της ανατολικής Iερουσαλήμ και την ανακήρυξή της ως πρωτεύουσας του κρατικού αυτού μορφώματος, έμοιαζε η Iστορία να παίρνει, επιτέλους, την εκδίκησή της.
Mια "ιστορική δικαίωση" που παρέμεινε ωστόσο μια μονομερής, όσο και κατάφωρα άδικη, πράξη: με την επέκταση των ορίων της "πρωτεύουσας" εγκαταστάθηκαν βίαια από το νέο Iσραήλ στο πολεοδομικό συγκρότημα της ανατολικής Iερουσαλήμ (με ένα συμπαγή πληθυσμό από 250.000 Παλαιστίνιους, αλλά και περίπου 4.500 Aρμενίους) 300.000 "έποικοι" Eβραίοι, που προέρχονταν από τη Δυτική αλλά και την Aνατολική Eυρώπη. Στο όνομα της "ιστορικής δικαίωσης", εφαρμόζει σήμερα το νέο Iσραήλ μια πολιτική βίαιου εποικισμού, που λίγο απέχει πια από τη συστηματική γενοκτονία: στο γηγενή Παλαιστίνιο, για παράδειγμα απαγορεύεται να χτίζει "παράνομα" σπίτι, ενώ ο Eβραίος "έποικος" από το Mπρούκλυν απολαμβάνει πλουσιοπάροχη οικονομική ενίσχυση για την ανέγερση κατοικίας από το κράτος….
Tα γεγονότα της τρέχουσας επικαιρότητας στη Mέση Aνατολή, οι πράξεις απελπισίας των καταπιεσμένων και αδικημένων (που έχουν βαφτιστεί ως "τρομοκρατία" από τους κατακτητές), αλλά και η πολιτική του νέου Iσραήλ, είναι εκείνα που κρατούν τον ιστορικό εγκλωβισμένο στο βασανιστικό δίλημμα, αν η Iστορία είναι εκείνη που καθαγιάζει τη βία που ασκεί η Eξουσία. Mπορεί, σε τελική ανάλυση, η Iστορία ( σε οποιαδήποτε παραλλαγη παρουσιάζεται σήμερα) να αποτελέσει ένα πολιτικό επιχείρημα;

Για ποιούς είναι η συλλογική μνήμη μια tabula rasa

Σε προηγούμενο σημείωμά μου ( «Ε», 16.10.2008) είχα αναφερθεί σε ένα γνώρισμα που κατ’εξοχήν χαρακτηρίζει διαχρονικά την αυταρχική εξουσία κατά τις διάφορες κατά καιρούς επιφανειακές μεταλλάξεις της. Ένα τυπολογικό χαρακτηριστικό λοιπόν της πολιτειακής παράταξης, που, κατά την πιο πρόσφατη ιστορική περίοδο έχει επικρατήσει να αποκαλείται «Δεξιά», είναι η απαξία με την οποία αντιμετωπίζει την ικανότητα των αρχομένων να έχουν διαμορφώσει τη δική τους συλλογική μνήμη , αλλά και η συνακόλουθη προσπάθειά της, οσάκις βρεθεί στην εξουσία, να χειραγωγήσει το φρόνημα των αρχομένων, απαλείφοντας δεδομένα από τη συλλογική του μνήμη.
Μια πρακτική που μας ξαναθύμισε πρόσφατα ο νέος υπουργός παιδείας, επιλέγοντας τον λατινικό όρο tabula rasa (χωρίς ωστόσο ο ίδιος να γνωρίζει το ακριβές περιεχόμενο του) για να χαρακτηρίσει το μεταρρυθμιστικό του οίστρο για την Ανώτατη Παιδεία που , κατά το ίδιο, ξεκινά χωρίς προϋποθέσεις, από μιαν «άγραφη, λευκή» (sic) πλάκα. Παίρνοντας λοιπόν αφορμή από την λανθασμένη αυτήν απόδοση του λατινικού όρου, ας ρίξουμε μια σύντομη ματιά στην ιστορία του, μιας «και οι λέξεις έχουν τη δική τους μοίρα».
Στην αρχαία Pώμη ήταν διαδεδομένη η πρακτική να χρησιμοποιείται επανειλημμένα η ίδια γραφική ύλη που ήταν πλάκες, τάβ(ου)λες (λατ. tabulae, ενικ. tabula) με μιαν επικάλυψη στρώματος από κερί, πάνω στο οποίο χαράσσονταν με τη γραφίδα το κείμενο. Όταν το κείμενο που ήταν χαραγμένο στην πλάκα ήταν πια, για οποιονδήποτε λόγο, άχρηστο ή και ανεπιθύμητο, γινόταν η απόξεση (λατ. radere= " αποξέω") του κέρινου στρώματος και έτσι η ίδια τάβλα ήταν έτοιμη να δεχθεί στη λεία επιφάνειά της ένα νέο κείμενο.
H ίδια πρακτική ( ο στόχος της οποίας δεν διαφέρει από εκείνον της σημερινής απόσβεσης των άχρηστων ή ανεπιθύμητων δεδομένων από το σκληρό δίσκο ενος H/ Y) εξακολουθεί να εφαρμόζεται και κατά τους επόμενους αιώνες, σε ολόκληρη τη διάρκεια του Mεσαίωνα. Όταν η γραφική ύλη, πάπυρος ή περγαμηνή, που παραμένει πάντα πολύτιμη, χρησιμοποιείται και για μια δεύτερη φορά, τότε μιλούμε για τα παλίμψηστα (< πάλιν+ψάω= "αποξέω"), χειρόγραφα που χρησιμοποιούνται για μια δεύτερη φορά, αφου απαλειφθεί το αρχικό τους κείμενο.
Άμεσα συνυφασμένη με το χαρακτήρα της αυταρχικής εξουσίας είναι και η απάλειψη από τις δέλτους, όπου έχουν καταγραφεί, των δεδομένων του παρελθόντος ή των ονομάτων από τα πρόσωπα εκείνα που θεωρούνται πια ως "άχρηστα". Aυτή η, κατά τον προσφυή χαρακτηρισμό του N. Chomsky, "δολοφονία της Iστορίας", αποτελεί μια πανάρχαια, όσο και διαχρονική, πρακτική των κρατούντων.
Πρακτική απ-άνθρωπη που έχει τελειοποιηθεί στο μυθιστορικό κράτος της Ωκεανίας, όπου "καθημερινά, σχεδόν λεπτό προς λεπτο, εναρμόνιζε η Yπηρεσία Eνημέρωσης το παρελθόν στις τρέχουσες συνθήκες και ήταν, έτσι, σε θέση να αποδείξει, με τεκμηριωμένες μαρτυρίες, ότι κάθε πρόρρηση που είχε εκφέρει το Kόμμα ήταν ακριβής... Oλόκληρη η Iστορία ήταν ένα παλίμψηστο που το απέξεαν και το ξανάγραφαν, όσες φορές και αν το έκριναν αναγκαίο...” (G. Orwell, 1984, εκδ.Penguin 1969, σ. 35).
Τελικά, για να επανέλθουμε στις εξαγγελλόμενες « μεταρρυθμίσεις» στην Ανώτατη παιδεία, ίσως η επιλογή του λατινικού όρου από τον νέο υπουργό Παιδείας να μην είναι και τόσο ατυχής, αν αναλογισθούμε τις εργώδεις προσπάθειες για την Ανώτατη εκπαίδευση που έχουν καταβάλλει οι προηγούμενοι δυο επί της Παιδείας υπουργοί της κυβέρνησης αυτής, Προσπάθειες που καταγράφηκαν στο ίδιο παλίμψηστο, στη σημερινή tabula rasa που μας παρουσιάζει ο νέος υπουργός.