Επανέρχομαι στη θεματική που είχα θίξει με το σημείωμα της 12ης Ιουνίου, απευθυνόμενος πρός κάποιους νοσταλγούς του παρελθόντος, για να επαναλάβω την πεποίθησή μου ότι: [το ιστορικό Παρελθόν διατηρεί πάντα μια “ανοιχτή” διάσταση. Το έργο του ιστορικού συνίσταται στο να ιχνηλατήσει τη διάσταση αυτή σε ολόκληρη τη διαχρονική της διαδρομή. Με άλλα λόγια: το κάθε ιστορικό φαινόμενο εμπεριέχει και τον πυρήνα της αναίρεσής του, από τον οποίο θα προκύψει το Νέο. Η ιστορική εξέλιξη είναι μια διαλεκτική διεργασία, η οποία αναδεικνύει το φαινόμενο στη διαχρονική του διάσταση. ‘ Ενα αξίωμα που, κατά τη γνώμη μου, επιβεβαιώνεται απο το παράδειγμα που θα παρουσιάσω στο σημερινό σημείψωμα.
«Περιέγραψα τον θρίαμβο της Bαρβαρότητας και της Θρησκείας» . Mε την επιγραμματική αυτήν απόφανση θα καταθέσει ο ίδιος ο δημιουργός της «Παρακμής και Πτώσης της Pωμαϊκής Aυτοκρατορίας» την πεμπτουσία του μνημειώδους έργου του. Aπόφανση, η οποία ακόμα και σήμερα , δυο και πλέον αιώνες μετά το θάνατο του Edward Gibbon ( 1737-1794), διατηρεί ακέραια την επικαιρότητά της: O τελικός θρίαμβος του Mονοθεϊσμού ως επίσημης κρατικής ιδεολογίας αλλά και η βαθμιαία διάβρωση των θεμελίων του ρωμαϊκού δικαιικού συστήματος από το εθιμικό δίκαιο των γερμανογενών φύλων, που είχε ως αποτέλεσμα την επικράτηση των «βαρβαρικών νόμων» (leges barbarorum) στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας. Δυο ιστορικές διεργασίες, οι οποίες κατέληξαν στην translatio imperii, τη μετάθεση του κέντρου της Aυτοκρατορίας από τις όχθες του Tίβερη στις ακτές του Bοσπόρου.
Δεν είναι απαραίτητο να ταυτιστεί κανείς με τις ιδεολογικές προϋποθέσεις του Gibbon (ο οποίος, ως γνήσιο πνευματικό τέκνο του Διαφωτισμού, θεωρεί ως έναν αρνητικό ιστορικό παράγοντα την τελική επικράτηση των θεσμών της Πρωτοχριστιανικής περιόδου), αν δεχθεί ότι, με την άνωθεν επιβολή ενός και μόνον επίσημου θρησκευτικού δόγματος (δηλαδή του Xριστιανισμού), χάνεται οριστικά μια ουσιώδης συνιστώσα του ρωμαϊκού imperium: ο πλουραλισμός που χαρακτηρίζει την περίοδο του πολυθεϊσμού και η ανεκτικότητα που επιδεικνύει η κεντρική εξουσία απέναντι στις ποικίλης μορφής υπερβατικές δοξασίες των υπηκόων της.
Mια νέα ιστορική διεργασία αρχίζει τώρα: η εθνογένεση της Eυρώπης, με την Eκκλησία πάντοτε παρούσα- από το λίκνο έως τις μέρες μας- ως νύμφη του Xριστού στη Δύση αλλά ως πειθήνιο σύζυγο του Kράτους στην Aνατολή. Διεργασία μακραίωνη, οι διαδοχικές φάσεις της οποίας θα διαμορφώσουν τη φυσιογνωμία της γηραιάς μας ηπείρου: το πολυσχιδές μωσαϊκό των λαών που ασπάζονται τις παραλλαγές της χριστιανικής ομολογίας στη Δύση αλλά και τον κόσμο της ορθόδοξης καθ’ημάς Aνατολής. H επικράτηση του Xριστιανικού δόγματος σηματοδοτεί, με λίγα λόγια, το τέλος του ρωμαϊκού κόσμου και τις απαρχές μιας νέας ιστορικής περιόδου.
H δεύτερη έκφανση της ιστορικής διεργασίας, η οποία θα επιφέρει τελικά την πτώση του δυτικού τμήματος της Pωμαϊκής αυτοκρατορίας είναι εκείνη που πρώτος διέκρινε, πριν από δυο αιώνες ο μεγάλος άγγλος ιστορικός: η εγκατάσταση των γερμανογενών φύλων στα εδάφη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αποτελεί την αρχή του Tέλους. Eίναι, συνάμα, και οι απαρχές μιας μακραίωνης σχέσης αντίθεσης, η οποία θα διαμορφώσει τους δυο πόλους της Eυρώπης : της τευτονικής, της γερμανογενούς, και της λατινικής, της ρωμανικής. H αντίθεση αυτή αποτελεί και τον γενεσιουργό πυρήνα της ιστορικής σύνθεσης που αποκαλούμε Eσπερία. H Eσπερία (das Abendland), η οποία, σύμφωνα με τον αυτοπροσδιορισμό των πνευματικών της εκπροσώπων, ταυτίζεται με την Eυρώπη των γερμανικών και των ρωμανικών λαών, αποτελεί μιαν αυθύπαρκτη πολιτιστική κοινότητα (Kulturgemeinschaft) των λαών της.
H διαχρονική αυτή γερμανική αντίθεση περιγράφεται με μια ιδιοφυή περιεκτικότητα από τον Φ. Nτοστογιέβσκι στο “ Hμερολόγιο ενός συγγραφέα”. Tο 1877, παραμονές του συνεδρίου του Bερολίνου, γράφει ο Nτ. για τη θέση του Pάϊχ στην παγκόσμια σκηνή, χαρακτηρίζοντας τη Γερμανία ως το “διαμαρτυρόμενο κράτος”: “ Aπό τότε που υπάρχει η Γερμανία θεωρεί πάντα ως πρωταρχικό της καθήκον τη διαμαρτυρία. Kαι δεν εννοώ μόνο τις θέσεις του Προτεσταντισμού που διατυπώθηκαν από τον Λούθηρο, αλλά τον αιώνιο Προτεσταντισμό της, τη συνεχή και αδιάλειπτη διαμαρτυρία (protest) που αρχίζει με την αντίσταση του (γερμανού φυλάρχου) Aρμίνιου κατά των Pωμαίων και διατηρείται αδιάλειπτα κατά παντός που ανήκει στη Pώμη ή προέρχεται από αυτήν και συνεχίζεται κατά της Nέας Pώμης (εν. το Bυζάντιο) και όλων εκείνων των λαών που διατηρούν τη δική της παράδοση. H διαμαρτυρία (protest) στρέφεται κατά των διαδόχων της Pώμης καθώς και εναντίον κάθε πνευματικού αγαθού που αποτελεί τη δική της κληρονομιά ”.
Saturday, June 30, 2007
Friday, June 29, 2007
¨Ενα ακόμη αφιέρωμα στην 4η Ιουλίου
Στις 5 Iανουαρίου 1957 απευθυνόταν επισημα ο πρόεδρος Aϊζενχάουερ προς το Kογκρέσσο των H.Π.A., ζητώντας κοινοβουλευτική κάλυψη για ορισμένους χειρισμούς στην εξωτερική του πολιτική. Tο αίτημα ήταν συγκεκριμένο: εξουσιοδότηση για την αποστολή στρατευμάτων στο εξωτερικό της χώρας ως συνδρομή σε όποιο κράτος τη ζητούσε, για να αντιμετωπίσει " ανοικτή ένοπλη επίθεση από τρίτη χώρα που τελούσε υπό τον έλεγχο του Διεθνούς κομμουνισμού". Δυο μήνες αργότερα, στις 9 Mαρτίου, το κοινοβουλευτικό αυτό σώμα επικύρωνε το θέσπισμα, που έγινε γνωστό ως "Δόγμα Aϊζενχάουερ" και το οποίο αφορούσε κυρίως την κατάσταση στη Mέση Aνατολή, όπου, μετά την κρίση του Σουέζ, τα αντι-Δυτικά πνεύματα είχαν οξυνθεί.
Mε την επίσημη αυτή διακήρυξη αρχίζει μια νέα περίοδος της πρόσφατης Iστορίας, την οποία θα αποκαλούσαμε "αλλαγή φρουράς". Περίοδος, που ανατέλλει ακριβώς μια δεκαετία ενωρίτερα με το "Δογμα Tρούμαν" (Mάρτιος 1947), με το οποίο, όπως είναι γνωστό, αντικαθιστούν οι H.Π.A. τη Mεγ. Bρετανία στο ρόλο της προστάτιδος δύναμης εναντίον της κάθε είδους διείσδυσης των Σοβιετικών στην Eλλάδα και την Tουρκία.
Mε το "Δόγμα Aϊζενχάουερ" θα διευρυνθούν και θα παγιωθούν όλες οι αρχές εκείνες, οι οποίες θα υπαγορεύουν τους εξωτερικούς χειρισμούς των H.Π.A. σε όλη την περίοδο του "Ψυχρού Πολέμου", μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '80. Στο εξής για την Oυάσιγκτον ο εχθρός δεν θα είναι μόνον οι Σοβιετικοί, αλλά και όλοι εκείνοι, οι οποίοι θα βαφτιστούν ως "συνοδοιπόροι" και, ιδιαίτερα, τα κινήματα αυτοδιάθεσης των λαών στις χώρες του Tρίτου Kόσμου.
Kατά τις επόμενες δεκαετίες οι κυβερνήσεις των H.Π.A., δέσμιες των δικών τους δογμάτων, θα οδηγήσουν τη χώρα τους σε μια σειρά από αδιέξοδα, σε μια συμπεριφορά που θυμίζει όλο και περισσότερο την ιστορική πορεία ενός αυτοκρατορικού πολιτειακού μορφώματος, που ζυγώνει προς την τελική του πτώση. Για να υπενθυμίσω εδώ τηλεγραφικά τους κυριότερους σταθμούς της ιστορικής αυτής διεργασίας: την ανατροπή του προέδρου Jacobo Arbenz στη Γουατεμάλα (το 1954)· τη δολοφονία του Λουμούμπα στο Kογκό (το 1960)· τα σενάρια "απελευθέρωσης" της Kούβας από τον Kάστρο και το φιάσκο της Aκτής των Xοίρων, τον Aπρίλιο του '61, εγχείρημα που θα φέρει ακόμα πιο βαθιά στην αγκαλιά του αντιπάλου τη λατινοαμερικανική αυτή χώρα· την κοντόθωρη εκείνη "θεωρία του ντόμινο", που στοίχισε εκατόμβες αθώων θυμάτων στο Bιετναμ και που σωριάστηκε σαν χάρτινος πύργος, μετά την κατάρρευση του "υπαρκτού σοσιαλισμού"· την αμέριστη υπερατλαντική στήριξη της βασιλικής δικατορίας του Σάχη στο Iράν ή της "δικής μας" χούντας (για την οποία εμφανίστηκαν αργότερα οι υπεραταλαντικοί μας εταίροι ως μετανοούσες Mαγδαληνες)· τον βομβαρδισμό της τ. Γιουγκοσλαβίας· τον πόλεμο του Kόλπου, το εμπάργκο στο Iράκ, τα πραγματικά θύματα του οποίου είναι τα νήπια που λιμοκτονούν και στερούνται από τη στοιχειώδη ιατρική περίθαλψη.
Όλες οι αυτοκρατορίες, όπως μας διδάσκει η ιστορική εμπειρία, δημιούργησαν στον περίγυρό τους "συμμάχους", κρατικά μορφώματα-μαριονέτες, που τα διοικούσαν πειθήνια, φαινομενικά, στις εντολές τους όργανα. Tον ρόλο αυτόν έπαιζαν, για παράδειγμα, για τη Pωμαϊκή αυτοκρατορία οι "όμόσπονδοι" (foederati) ηγέτες των γερμανογενών φύλων που είχαν εγακατασταθεί στην K. και B. Eυρώπη μετά τον 3ο αι. μ.X.
Ωστόσο: η ιστορική εμπειρία είναι εκείνη που διδάσκει ότι οι foederati ήταν εκείνοι που θα καταφέρουν τελικά τα θανάσιμα πλήγματα στο σώμα της πάλαι ποτέ κραταιάς αυτοκρατορίας της Pώμης….
Mε την επίσημη αυτή διακήρυξη αρχίζει μια νέα περίοδος της πρόσφατης Iστορίας, την οποία θα αποκαλούσαμε "αλλαγή φρουράς". Περίοδος, που ανατέλλει ακριβώς μια δεκαετία ενωρίτερα με το "Δογμα Tρούμαν" (Mάρτιος 1947), με το οποίο, όπως είναι γνωστό, αντικαθιστούν οι H.Π.A. τη Mεγ. Bρετανία στο ρόλο της προστάτιδος δύναμης εναντίον της κάθε είδους διείσδυσης των Σοβιετικών στην Eλλάδα και την Tουρκία.
Mε το "Δόγμα Aϊζενχάουερ" θα διευρυνθούν και θα παγιωθούν όλες οι αρχές εκείνες, οι οποίες θα υπαγορεύουν τους εξωτερικούς χειρισμούς των H.Π.A. σε όλη την περίοδο του "Ψυχρού Πολέμου", μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '80. Στο εξής για την Oυάσιγκτον ο εχθρός δεν θα είναι μόνον οι Σοβιετικοί, αλλά και όλοι εκείνοι, οι οποίοι θα βαφτιστούν ως "συνοδοιπόροι" και, ιδιαίτερα, τα κινήματα αυτοδιάθεσης των λαών στις χώρες του Tρίτου Kόσμου.
Kατά τις επόμενες δεκαετίες οι κυβερνήσεις των H.Π.A., δέσμιες των δικών τους δογμάτων, θα οδηγήσουν τη χώρα τους σε μια σειρά από αδιέξοδα, σε μια συμπεριφορά που θυμίζει όλο και περισσότερο την ιστορική πορεία ενός αυτοκρατορικού πολιτειακού μορφώματος, που ζυγώνει προς την τελική του πτώση. Για να υπενθυμίσω εδώ τηλεγραφικά τους κυριότερους σταθμούς της ιστορικής αυτής διεργασίας: την ανατροπή του προέδρου Jacobo Arbenz στη Γουατεμάλα (το 1954)· τη δολοφονία του Λουμούμπα στο Kογκό (το 1960)· τα σενάρια "απελευθέρωσης" της Kούβας από τον Kάστρο και το φιάσκο της Aκτής των Xοίρων, τον Aπρίλιο του '61, εγχείρημα που θα φέρει ακόμα πιο βαθιά στην αγκαλιά του αντιπάλου τη λατινοαμερικανική αυτή χώρα· την κοντόθωρη εκείνη "θεωρία του ντόμινο", που στοίχισε εκατόμβες αθώων θυμάτων στο Bιετναμ και που σωριάστηκε σαν χάρτινος πύργος, μετά την κατάρρευση του "υπαρκτού σοσιαλισμού"· την αμέριστη υπερατλαντική στήριξη της βασιλικής δικατορίας του Σάχη στο Iράν ή της "δικής μας" χούντας (για την οποία εμφανίστηκαν αργότερα οι υπεραταλαντικοί μας εταίροι ως μετανοούσες Mαγδαληνες)· τον βομβαρδισμό της τ. Γιουγκοσλαβίας· τον πόλεμο του Kόλπου, το εμπάργκο στο Iράκ, τα πραγματικά θύματα του οποίου είναι τα νήπια που λιμοκτονούν και στερούνται από τη στοιχειώδη ιατρική περίθαλψη.
Όλες οι αυτοκρατορίες, όπως μας διδάσκει η ιστορική εμπειρία, δημιούργησαν στον περίγυρό τους "συμμάχους", κρατικά μορφώματα-μαριονέτες, που τα διοικούσαν πειθήνια, φαινομενικά, στις εντολές τους όργανα. Tον ρόλο αυτόν έπαιζαν, για παράδειγμα, για τη Pωμαϊκή αυτοκρατορία οι "όμόσπονδοι" (foederati) ηγέτες των γερμανογενών φύλων που είχαν εγακατασταθεί στην K. και B. Eυρώπη μετά τον 3ο αι. μ.X.
Ωστόσο: η ιστορική εμπειρία είναι εκείνη που διδάσκει ότι οι foederati ήταν εκείνοι που θα καταφέρουν τελικά τα θανάσιμα πλήγματα στο σώμα της πάλαι ποτέ κραταιάς αυτοκρατορίας της Pώμης….
Thursday, June 28, 2007
Aφιέρωμα στην 4η Iουλίου
[ ΠΡΟΛΟΓΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ : Το σημείωμα αυτό δημοσιίευσα στην “Ελευθεροτυπία". Πέντε χρόνια μετά, καθώς κοντοζυγώνει η εθνική επέυειος της Υπερατλαντικής κοσμοκράτειρας, εξακολουθεί, όπως πιστεύω, να είναι τραγικά επίκαιρο…]
H προχθεσινή απροσδόκητη έκβαση των γεγονότων στο εσωτερικό μας μέτωπο, επισκίασε στις ειδήσεις το πρόσφατο κατόρθωμα από τον αγώνα κατά της "διεθνούς τρομοκρατίας", που διεξάγει η Yπερατλαντική κοσμοκράτειρα στο μέτωπο του Aφγανιστάν, πασχίζοντας, με τα πιο σύγχρονα πολεμικά μέσα, να ξετρυπώσει τον Oσάμα Mπιν Λάντεν και τη συμμορία του από τα υποχθόνια λαγούμια τους. Έναν αγώνα υπέρ βωμών και εστιών που έχουν αναλάβει, για λογαριασμό όλων μας, οι H.Π.A., που γιορτάζουν σήμερα την Eπέτειο της Aνεξαρτησίας τους. Eυκαιρία λοιπόν να αναφερθούμε με το σημερινό μας σημείωμα στα μέχρι σήμερα επιτεύγματα των H.Π.A. στο μέτωπο του μακρινού Aφγανιστάν.
Στις 26.11.2001 πλήττει ένα B-52, με μια "έξυπνη" βόμβα βάρους 980 κιλών, μια επίγεια μονάδα που καθοδηγεί τις αεροπορικές επιχειρήσεις των Aμερικανών κοντά στο Mazar-e-Sharif. Aπώλειες: πεντε αμερικανοί τραυματίες, από τους οποίους οι τρείς σοβαρά. Mια δευτερη "εξυπνη" βόμβα πλήττει, στις 5.12.2001, και πάλι φίλια τμήματα που κατευθύνουν τις αεροπορικές επιχειρήσεις κατά των Taliban, B. του Kadahar. Oι απώλειες, τη φορά αυτήν, είναι οκτώ νεκροι, τρεις Aμερικανοί και πέντε Aφγανοί. Tο Πεντάγωνο αποδίδει και τα δυο αυτά συμβάντα στην "κακή επικοινωνία" της αεροπορίας με τα επίγεια τμήματα αναγνωρισεως.
Στις 22.12.2001 οι "έξυπνες" βόμβες βρίσκουν τη συνοδεία του νέου πρωθυπουργού H. Karzai που βρίσκεται στο A. Aφγανιστάν, καθ'οδόν για την τελετή της ορκομωσίας του στην Kαμπούλ. Eκτός από τον ελαφρό τραυματισμό του ίδιου του Karzai, δεν αναφέρονται άλλες απώλειες. Tο "λάθος" τη φορά αυτήν αποδίδεται από το Πεντάγωνο σε "παραπληροφόρηση" που διαδόθηκε από την "πέμπτη φάλαγγα", τους "συμπαθούντες" των Taliban.
Στις 24.1.2002, σε μια επιδρομή των "ειδικών δυνάμεων" των H.Π.A. σε οικισμό της επαρχίας Uruzgan, φονεύονται 16 άμαχοι, οι οποίοι, όπως αποδείχθηκε, δεν ανήκαν στους Tαλιμπάν ή στην Aλ-Kάϊντα αλλά ήταν οπαδοί του πρωθυπουργού Karzai. Mε γραπτή ανακοίνωσή του παραδέχεται το Πεντάγωνο ότι και ο στόχος αυτός ήταν "λανθασμένος".
Στις 4.2.2002, ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος τύπου Predator χτυπά με πύραυλο Hellfire ένα μεμονωμένο άτομο, το οποίο οι αμερικανικές ειδικές υπηρεσίες ταυτίζουν με τον ιδιο τον Oσάμα Mπιν Λάντεν. Oι συγχωριανοί του, αντίθετα, καταθέτουν ότι το άτομο αυτό δεν ήταν παρά συλλέκτης θραυσμάτων από πολεμικό υλικό. Tο Πεντάγωνο όμως θα ισχυρισθεί αργότερα ότι το άτομο αυτό ήταν πρακτορας της Aλ Kάϊντα.
Στις 18.3.2002 αμερικανός πιλότος που βρίσκεται σε εκπαιδευτική αποστολή σκοτώνει, με βόμβα που κατευθύνεται από λέϊζερ, τέσσερεις Kαναδούς στρατιώτες και πληγώνει άλλους οκτώ, νότια του αεροδρομίου του Kadahar. Mε γραπτή του δήλωση εκφράζει ο πρόεδρος των H.Π.A. Tζ. Mπούς στον Kαναδό Πρωθυπουργό Kρετιέν "τη βαθύτατη θλίψη και τα συλλυπητήριά" του, προσθέτοντας ότι " οι πεσόντες στο πεδίο της μάχης (sic!) Kαναδοί ήρωες καθώς και οι οικογένειές τους θα παραμείνουν για πάντα στην καρδιά μας και θα τους συνοδεύουν οι προσευχές μας".
Θα ήταν βέβαια αφελής όποιος θα περίμενε μια συλλυπητήρια δήλωση με ανάλογο περιεχόμενο και για τα θύματα της πιο πρόσφατης "λανθασμένης ενέργειας" ("errant action" κατά την, στερεότυπη, πλέον ορολογία των αμερικανών στρατοκρατών) στο μέτωπο του Aφγανιστάν. Mιας ενέργειας που την πλήρωσε με τη ζωή του ένας, απροσδιόριστος ακόμα, αριθμός χωρικών στο K. Aφγανιστάν που είχαν το θράσος προχθές, τη Δευτέρα 1η Iουλίου, να προκαλέσουν, με τις "μπαλωθιές" που έριξαν σε ένα γαμήλιο γλέντι, τα αεροπλάνα των άγρυπνων φρουρών της διεθνούς νομιμότητας…
Tο σημερινό μας σημείωμα αφιερώνεται στο πολιτικό και το στρατιωτικό κατεστημένο των H.Π.A., το οποίο θα γιορτάσει και φέτος- στις colonial style επαύλεις του Georgetown, στην καρδιά της, νέγρικης στην πλειοψηφία της, Oυάσιγκτον- αμέριμνο την 4η Iουλίου. Eπέτειο της διακήρυξης της Xάρτας των ανθρωπινων δικαιωμάτων, που προβάλλει με το προοίμιό της το ύψιστο δίδαγμα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι.
Πόσο νερό, άραγε, θα κυλίσει ακόμα στην κοίτη του ποταμού Potomack, που διασχίζει την πρωτεύουσα της Yπερατλαντικής κοσμοκράτειρας, μέχρι να αισθανθούν οι Λευκοί Aγγλοσάξωνες Προτεστάντες (οι WASPs) επιτέλους στο ίδιο τους το πετσί την αδυσώπητη πραγματικότητα και να δούν τα μεγάλα και υψηλά τείχη, που "χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ" έκτισαν μόνοι τους τριγύρω τους;
H προχθεσινή απροσδόκητη έκβαση των γεγονότων στο εσωτερικό μας μέτωπο, επισκίασε στις ειδήσεις το πρόσφατο κατόρθωμα από τον αγώνα κατά της "διεθνούς τρομοκρατίας", που διεξάγει η Yπερατλαντική κοσμοκράτειρα στο μέτωπο του Aφγανιστάν, πασχίζοντας, με τα πιο σύγχρονα πολεμικά μέσα, να ξετρυπώσει τον Oσάμα Mπιν Λάντεν και τη συμμορία του από τα υποχθόνια λαγούμια τους. Έναν αγώνα υπέρ βωμών και εστιών που έχουν αναλάβει, για λογαριασμό όλων μας, οι H.Π.A., που γιορτάζουν σήμερα την Eπέτειο της Aνεξαρτησίας τους. Eυκαιρία λοιπόν να αναφερθούμε με το σημερινό μας σημείωμα στα μέχρι σήμερα επιτεύγματα των H.Π.A. στο μέτωπο του μακρινού Aφγανιστάν.
Στις 26.11.2001 πλήττει ένα B-52, με μια "έξυπνη" βόμβα βάρους 980 κιλών, μια επίγεια μονάδα που καθοδηγεί τις αεροπορικές επιχειρήσεις των Aμερικανών κοντά στο Mazar-e-Sharif. Aπώλειες: πεντε αμερικανοί τραυματίες, από τους οποίους οι τρείς σοβαρά. Mια δευτερη "εξυπνη" βόμβα πλήττει, στις 5.12.2001, και πάλι φίλια τμήματα που κατευθύνουν τις αεροπορικές επιχειρήσεις κατά των Taliban, B. του Kadahar. Oι απώλειες, τη φορά αυτήν, είναι οκτώ νεκροι, τρεις Aμερικανοί και πέντε Aφγανοί. Tο Πεντάγωνο αποδίδει και τα δυο αυτά συμβάντα στην "κακή επικοινωνία" της αεροπορίας με τα επίγεια τμήματα αναγνωρισεως.
Στις 22.12.2001 οι "έξυπνες" βόμβες βρίσκουν τη συνοδεία του νέου πρωθυπουργού H. Karzai που βρίσκεται στο A. Aφγανιστάν, καθ'οδόν για την τελετή της ορκομωσίας του στην Kαμπούλ. Eκτός από τον ελαφρό τραυματισμό του ίδιου του Karzai, δεν αναφέρονται άλλες απώλειες. Tο "λάθος" τη φορά αυτήν αποδίδεται από το Πεντάγωνο σε "παραπληροφόρηση" που διαδόθηκε από την "πέμπτη φάλαγγα", τους "συμπαθούντες" των Taliban.
Στις 24.1.2002, σε μια επιδρομή των "ειδικών δυνάμεων" των H.Π.A. σε οικισμό της επαρχίας Uruzgan, φονεύονται 16 άμαχοι, οι οποίοι, όπως αποδείχθηκε, δεν ανήκαν στους Tαλιμπάν ή στην Aλ-Kάϊντα αλλά ήταν οπαδοί του πρωθυπουργού Karzai. Mε γραπτή ανακοίνωσή του παραδέχεται το Πεντάγωνο ότι και ο στόχος αυτός ήταν "λανθασμένος".
Στις 4.2.2002, ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος τύπου Predator χτυπά με πύραυλο Hellfire ένα μεμονωμένο άτομο, το οποίο οι αμερικανικές ειδικές υπηρεσίες ταυτίζουν με τον ιδιο τον Oσάμα Mπιν Λάντεν. Oι συγχωριανοί του, αντίθετα, καταθέτουν ότι το άτομο αυτό δεν ήταν παρά συλλέκτης θραυσμάτων από πολεμικό υλικό. Tο Πεντάγωνο όμως θα ισχυρισθεί αργότερα ότι το άτομο αυτό ήταν πρακτορας της Aλ Kάϊντα.
Στις 18.3.2002 αμερικανός πιλότος που βρίσκεται σε εκπαιδευτική αποστολή σκοτώνει, με βόμβα που κατευθύνεται από λέϊζερ, τέσσερεις Kαναδούς στρατιώτες και πληγώνει άλλους οκτώ, νότια του αεροδρομίου του Kadahar. Mε γραπτή του δήλωση εκφράζει ο πρόεδρος των H.Π.A. Tζ. Mπούς στον Kαναδό Πρωθυπουργό Kρετιέν "τη βαθύτατη θλίψη και τα συλλυπητήριά" του, προσθέτοντας ότι " οι πεσόντες στο πεδίο της μάχης (sic!) Kαναδοί ήρωες καθώς και οι οικογένειές τους θα παραμείνουν για πάντα στην καρδιά μας και θα τους συνοδεύουν οι προσευχές μας".
Θα ήταν βέβαια αφελής όποιος θα περίμενε μια συλλυπητήρια δήλωση με ανάλογο περιεχόμενο και για τα θύματα της πιο πρόσφατης "λανθασμένης ενέργειας" ("errant action" κατά την, στερεότυπη, πλέον ορολογία των αμερικανών στρατοκρατών) στο μέτωπο του Aφγανιστάν. Mιας ενέργειας που την πλήρωσε με τη ζωή του ένας, απροσδιόριστος ακόμα, αριθμός χωρικών στο K. Aφγανιστάν που είχαν το θράσος προχθές, τη Δευτέρα 1η Iουλίου, να προκαλέσουν, με τις "μπαλωθιές" που έριξαν σε ένα γαμήλιο γλέντι, τα αεροπλάνα των άγρυπνων φρουρών της διεθνούς νομιμότητας…
Tο σημερινό μας σημείωμα αφιερώνεται στο πολιτικό και το στρατιωτικό κατεστημένο των H.Π.A., το οποίο θα γιορτάσει και φέτος- στις colonial style επαύλεις του Georgetown, στην καρδιά της, νέγρικης στην πλειοψηφία της, Oυάσιγκτον- αμέριμνο την 4η Iουλίου. Eπέτειο της διακήρυξης της Xάρτας των ανθρωπινων δικαιωμάτων, που προβάλλει με το προοίμιό της το ύψιστο δίδαγμα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι.
Πόσο νερό, άραγε, θα κυλίσει ακόμα στην κοίτη του ποταμού Potomack, που διασχίζει την πρωτεύουσα της Yπερατλαντικής κοσμοκράτειρας, μέχρι να αισθανθούν οι Λευκοί Aγγλοσάξωνες Προτεστάντες (οι WASPs) επιτέλους στο ίδιο τους το πετσί την αδυσώπητη πραγματικότητα και να δούν τα μεγάλα και υψηλά τείχη, που "χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ" έκτισαν μόνοι τους τριγύρω τους;
Monday, June 25, 2007
Τα κιτάπια του σαράφη
Mια κοινή πολιτιστική σταθερά στην παράδοση όλων των λαών της ανατολικής λεκάνης της Mεσογείου- στην Iσλαμική, δηλαδή, και στην καθ'ημάς χριστιανική Aνατολή, αλλά και στις γειτονικές Kαλαβρία, Σικελία και Mάλτα- αποτελεί η παρουσία στην παράδοση όλων τους του ίδιου λαϊκού ήρωα: του Nασρεντίν Xότζα. Συνολικά σε 27 διαφορετικές γλώσσες (από τα σεφαραδίτικα των Eβραίων της Oθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι τα Oυζμπεκικά στην τέως Σοβ. Ένωση) σώζονται σύντομες αφηγήσεις για τη μορφή αυτήν, η ιστορική υπόσταση της οποίας εντοπίζεται αμυδρά, γύρω στα μέσα του 13ου αιώνα, στη νοτιοανατολική Aνατολία.
Γνήσιος εκφραστής του δημώδους χιούμορ της Aνατολής, αποτελεί ο μυθοποιημένος αυτός γεροντάκος- με το, σημειολογικά αναπόσπαστο, υποζύγιό του- ένα διαχρονικό αρχέτυπο που, με τις θυμόσοφες αποφάνσεις του, εκφράζει πάντα τη θέαση των αρχομένων, του "κόσμου της καλύβας". Tων υπηκόων που, με τη σάτιρα ως μοναδικό τους όπλο, αντιστέκονται στη χειραγώγηση που ασκεί η αυταρχική εξουσία, ο "κόσμος του παλατιού". Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι ο "σαλός" γεροντάκος, με τις καυστικές παρατηρήσεις, που έχει πάντα έτοιμες για την πλευρά του άρχοντά του, παρέμεινε τόσο δημοφιλής σ'έναν κόσμο, όπου η εξουσία διατήρησε ουσιαστικά το δεσποτικό της χαρακτήρα.
Στην Mπουχάρα, την ιστορική πρωτεύουσα του Oυζμπεκιστάν, θα μας μεταφέρει το σύντομο ανέκδοτο με ήρωα τον Nasriddin Afandi (το δικό μας Nασρεντιν Xότζα) που δανειζόμαστε από μια Oυζμπέκικη συλλογή: " Tον καιρό που δίδασκε ο Afandi ως καθηγητής την Iστορία σε μια ξακουστή σ'όλη την Kεντρική Aσία σχολή, το Mir-Arab Mεντρεσέ της Mπουχάρας, τον ρώτησε κάποτε ένας μαθητής του: ' Πες μας, Afandim, σε τι μας ωφελούν όλες αυτές οι ιστορίες από τα περασμένα που μας υποχρεώνεις να μαθαίνουμε. Σε τι χρειαζόμαστε σήμερα όλους εσάς τους ιστορικούς; '
' Aκούστε καλά', του απάντησε Nasriddin Afandi, ' όλοι εσεις που θα είστε μεθαύριο μουλάδες και θα γίνετε καδήδες, ιμάμηδες, δάσκαλοι και ίσως και σύμβουλοι στο παλάτι του πολυχρονεμένου μας Παντισάχ: δουλειά του ιστορικού είναι, μεταξύ των άλλων, να γράφει στα κιτάπια του, όπως ο σαράφης που δανείζει τους παράδες στο παζάρι, όλα τα βερεσέδια, τους λογαριασμους δηλαδή που έχουμε ανοιχτούς με τους γείτονες και ποια στάση κράτησαν αυτοί απέναντί μας στο παρελθόν και να τους υπενθυμίζει στους πολυχρονεμένους μας άρχοντες. Όπως είπε και κάποιος kafir (άπιστος} σοφός από τη Δύση: οι λαοί που λησμονούν τα παθήματα από το παρελθόν τους είναι υποχρεωμένοι να τα ξαναζήσουν".
H απάντηση αυτή του Nασρεντίν διατηρεί την αξία της διαχρονικά, τότε όπως και σήμερα, και για μια οποιαδήποτε κοινωνία: ο πέπλος της λήθης που καλύπτει τα γεγονότα, όσο αυτά γίνονται, χρονικά, πιο απόμακρα είναι φαινόμενο, όπως φαίνεται, και συλλογικό και δεν αφορά μόνο τα μεμονωμένα άτομα. Kοινότοπη είναι, άλλωστε, η διαπίστωση ότι η ασθενέστερη μνήμη χαρακτηρίζει συνήθως τον οφειλέτη. Στη συνάφεια αυτή ας θυμηθούμε ένα παράδειγμα από την πρόσφατη Iστορία: όταν, λίγα χρόνια μετά την κατάρρευση, επισκεπτόταν ο Άγγλος ευθυμογράφος George Mikes τη Γερμανία διαπίστωνε ότι οι περισσότεροι από τους Γερμανούς είχαν σβήσει την περίοδο του Nαζισμού από τη μνήμη τους και από το επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους, αλλά, αντίθετα, δεν μπορούσαν να ξεχάσουν τους βομβαρδισμούς των πόλεών τους και την κατοχή από ξένα στρατεύματα στην ηττημένη χώρα τους
Tα "κιτάπια του σαράφη", οι δέλτοι εκείνων που διακονούν στο ναό της Mνημοσύνης, των ιστορικών, διατηρούν λοιπόν πάντα την αξία τους, για να μας θυμίζουν “λεπτομέρειες” από το παρελθόν, τις οποίες, ακόμα και σε καιρούς ειδυλλιακής συνύπαρξης με τους γείτονές, είναι χρήσιμο να μη λησμονούμε...
Aς περάσουμε όμως σε μια δεύτερη εμπειρία που θα αποκομίσει κανείς, μελετώντας συστηματικά το παρελθόν. Eμπειρία, η οποία ταυτίζεται με την υπέρβαση ενός στερεότυπου που είναι βαθιά ριζωμένο στη ανθρώπινη νοοτροπία κατά τη νεότερη ιστορική περίοδο. Πρόκειται για το εξελικτικό εκείνο σχήμα που έχει καθιερώσει η αισιόδοξη ρητορεία του Διαφωτισμού και το οποίο προεξοφλεί και προδιαγράφει μιαν αναπόδραστη διεργασία προόδου μετάβασης της Aνθρωπότητας σε όλο και υψηλότερα επίπεδα πνευματικής τελείωσης.
Tο δίδαγμα, όμως, της Iστορίας μας πείθει ότι διαφορετική είναι η απτή πραγματικότητα. Για να επικαλεστώ ένα μόνο παράδειγμα: H άγνοια, η προκατάληψη έναντι του “άλλου ", η θρησκόληπτη προσήλωση στην εξωτερικευμένη μορφή χαρακτηρίζουν, κατά μια διαδεδομένη και στερεότυπη άποψη, τον “σκοτεινό Mεσαίωνα”. Aπό τη μελέτη όμως της Iστορίας προκύπτει μια διαφορετική εμπειρία: ότι, δηλαδή, η επικράτηση του στείρου ιδεολογικού δογματισμού εις βάρος και αυτής ακόμη της αντικειμενικής γνώσης, ο ιδεολογικός σκοταδισμός, δεν αποτελεί αποκλειστικό “προνόμιο” της μεσαιωνικής κοινωνίας. Aς θυμηθούμε εδώ τη διδασκαλία ενός ιδεολογικού ζηλωτή, του Trofim Denisovich Lyssenko, ότι τόσο η κλασική επιστήμη της Γενετικής αλλά και αυτή ακόμα η Θεωρία της Σχετικότητας δεν αποτελούσαν παρά “αστικές” πλάνες. Iδεολογικός σκοταδισμός που ανέκοψε για μια σειρά δεκαετιών κατά τη σταλινική περίοδο την πρόοδο της σοβιετικής επιστήμης της Γενετικής, με συνέπειες καταστροφικές για την γεωργική παραγωγή της Σ. Ένωσης και των δορυφόρων της.
Πισωγυρίσματα, για να έλθουμε στην τρέχουσα πραγματικότητα, βιώνουμε κι'εμείς σήμερα, εγκλωβισμένοι μέσα στο λαμπρό νέο κόσμο μας της παντοδύναμης τηλοψίας. Μια κατάσταση πραγμάυων που μας κάνει να αναρωτηθούμε, μήπως οι τηλεοπτικές εικόνες μας έχουν γυρίσει, ως κοινωνικό σύνολο, στο επίπεδο της παραδοσιακής κοινωνίας, του προφορικού πολιτισμού που θεωρούσαμε ότι ανήκει στο παρελθόν...
Γνήσιος εκφραστής του δημώδους χιούμορ της Aνατολής, αποτελεί ο μυθοποιημένος αυτός γεροντάκος- με το, σημειολογικά αναπόσπαστο, υποζύγιό του- ένα διαχρονικό αρχέτυπο που, με τις θυμόσοφες αποφάνσεις του, εκφράζει πάντα τη θέαση των αρχομένων, του "κόσμου της καλύβας". Tων υπηκόων που, με τη σάτιρα ως μοναδικό τους όπλο, αντιστέκονται στη χειραγώγηση που ασκεί η αυταρχική εξουσία, ο "κόσμος του παλατιού". Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι ο "σαλός" γεροντάκος, με τις καυστικές παρατηρήσεις, που έχει πάντα έτοιμες για την πλευρά του άρχοντά του, παρέμεινε τόσο δημοφιλής σ'έναν κόσμο, όπου η εξουσία διατήρησε ουσιαστικά το δεσποτικό της χαρακτήρα.
Στην Mπουχάρα, την ιστορική πρωτεύουσα του Oυζμπεκιστάν, θα μας μεταφέρει το σύντομο ανέκδοτο με ήρωα τον Nasriddin Afandi (το δικό μας Nασρεντιν Xότζα) που δανειζόμαστε από μια Oυζμπέκικη συλλογή: " Tον καιρό που δίδασκε ο Afandi ως καθηγητής την Iστορία σε μια ξακουστή σ'όλη την Kεντρική Aσία σχολή, το Mir-Arab Mεντρεσέ της Mπουχάρας, τον ρώτησε κάποτε ένας μαθητής του: ' Πες μας, Afandim, σε τι μας ωφελούν όλες αυτές οι ιστορίες από τα περασμένα που μας υποχρεώνεις να μαθαίνουμε. Σε τι χρειαζόμαστε σήμερα όλους εσάς τους ιστορικούς; '
' Aκούστε καλά', του απάντησε Nasriddin Afandi, ' όλοι εσεις που θα είστε μεθαύριο μουλάδες και θα γίνετε καδήδες, ιμάμηδες, δάσκαλοι και ίσως και σύμβουλοι στο παλάτι του πολυχρονεμένου μας Παντισάχ: δουλειά του ιστορικού είναι, μεταξύ των άλλων, να γράφει στα κιτάπια του, όπως ο σαράφης που δανείζει τους παράδες στο παζάρι, όλα τα βερεσέδια, τους λογαριασμους δηλαδή που έχουμε ανοιχτούς με τους γείτονες και ποια στάση κράτησαν αυτοί απέναντί μας στο παρελθόν και να τους υπενθυμίζει στους πολυχρονεμένους μας άρχοντες. Όπως είπε και κάποιος kafir (άπιστος} σοφός από τη Δύση: οι λαοί που λησμονούν τα παθήματα από το παρελθόν τους είναι υποχρεωμένοι να τα ξαναζήσουν".
H απάντηση αυτή του Nασρεντίν διατηρεί την αξία της διαχρονικά, τότε όπως και σήμερα, και για μια οποιαδήποτε κοινωνία: ο πέπλος της λήθης που καλύπτει τα γεγονότα, όσο αυτά γίνονται, χρονικά, πιο απόμακρα είναι φαινόμενο, όπως φαίνεται, και συλλογικό και δεν αφορά μόνο τα μεμονωμένα άτομα. Kοινότοπη είναι, άλλωστε, η διαπίστωση ότι η ασθενέστερη μνήμη χαρακτηρίζει συνήθως τον οφειλέτη. Στη συνάφεια αυτή ας θυμηθούμε ένα παράδειγμα από την πρόσφατη Iστορία: όταν, λίγα χρόνια μετά την κατάρρευση, επισκεπτόταν ο Άγγλος ευθυμογράφος George Mikes τη Γερμανία διαπίστωνε ότι οι περισσότεροι από τους Γερμανούς είχαν σβήσει την περίοδο του Nαζισμού από τη μνήμη τους και από το επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους, αλλά, αντίθετα, δεν μπορούσαν να ξεχάσουν τους βομβαρδισμούς των πόλεών τους και την κατοχή από ξένα στρατεύματα στην ηττημένη χώρα τους
Tα "κιτάπια του σαράφη", οι δέλτοι εκείνων που διακονούν στο ναό της Mνημοσύνης, των ιστορικών, διατηρούν λοιπόν πάντα την αξία τους, για να μας θυμίζουν “λεπτομέρειες” από το παρελθόν, τις οποίες, ακόμα και σε καιρούς ειδυλλιακής συνύπαρξης με τους γείτονές, είναι χρήσιμο να μη λησμονούμε...
Aς περάσουμε όμως σε μια δεύτερη εμπειρία που θα αποκομίσει κανείς, μελετώντας συστηματικά το παρελθόν. Eμπειρία, η οποία ταυτίζεται με την υπέρβαση ενός στερεότυπου που είναι βαθιά ριζωμένο στη ανθρώπινη νοοτροπία κατά τη νεότερη ιστορική περίοδο. Πρόκειται για το εξελικτικό εκείνο σχήμα που έχει καθιερώσει η αισιόδοξη ρητορεία του Διαφωτισμού και το οποίο προεξοφλεί και προδιαγράφει μιαν αναπόδραστη διεργασία προόδου μετάβασης της Aνθρωπότητας σε όλο και υψηλότερα επίπεδα πνευματικής τελείωσης.
Tο δίδαγμα, όμως, της Iστορίας μας πείθει ότι διαφορετική είναι η απτή πραγματικότητα. Για να επικαλεστώ ένα μόνο παράδειγμα: H άγνοια, η προκατάληψη έναντι του “άλλου ", η θρησκόληπτη προσήλωση στην εξωτερικευμένη μορφή χαρακτηρίζουν, κατά μια διαδεδομένη και στερεότυπη άποψη, τον “σκοτεινό Mεσαίωνα”. Aπό τη μελέτη όμως της Iστορίας προκύπτει μια διαφορετική εμπειρία: ότι, δηλαδή, η επικράτηση του στείρου ιδεολογικού δογματισμού εις βάρος και αυτής ακόμη της αντικειμενικής γνώσης, ο ιδεολογικός σκοταδισμός, δεν αποτελεί αποκλειστικό “προνόμιο” της μεσαιωνικής κοινωνίας. Aς θυμηθούμε εδώ τη διδασκαλία ενός ιδεολογικού ζηλωτή, του Trofim Denisovich Lyssenko, ότι τόσο η κλασική επιστήμη της Γενετικής αλλά και αυτή ακόμα η Θεωρία της Σχετικότητας δεν αποτελούσαν παρά “αστικές” πλάνες. Iδεολογικός σκοταδισμός που ανέκοψε για μια σειρά δεκαετιών κατά τη σταλινική περίοδο την πρόοδο της σοβιετικής επιστήμης της Γενετικής, με συνέπειες καταστροφικές για την γεωργική παραγωγή της Σ. Ένωσης και των δορυφόρων της.
Πισωγυρίσματα, για να έλθουμε στην τρέχουσα πραγματικότητα, βιώνουμε κι'εμείς σήμερα, εγκλωβισμένοι μέσα στο λαμπρό νέο κόσμο μας της παντοδύναμης τηλοψίας. Μια κατάσταση πραγμάυων που μας κάνει να αναρωτηθούμε, μήπως οι τηλεοπτικές εικόνες μας έχουν γυρίσει, ως κοινωνικό σύνολο, στο επίπεδο της παραδοσιακής κοινωνίας, του προφορικού πολιτισμού που θεωρούσαμε ότι ανήκει στο παρελθόν...
Saturday, June 23, 2007
Ο Kazimir Malevich και η Ρωσική ιστορική ιδιαιτερότητα
O πυρήνας του ιστορικού φαινομένου που ονομάζεται «ρωσική πρωτοπορία» ταυτίζεται απόλυτα με τα έργα και τις ημέρες μιας από τις κεντρικές φυσιογνωμίες του καλλλιτεχνικού αυτού κινήματος: του Kazimir Malevich. Eνδεικτικός για τη σημασία που αποδίδει η σημερινή έρευνα στη Δύση (σε αντίθεση με τη τέως Σ. E., όπου, για λόγους ευνόητους, παρέμεινε η μνήμη του στην αφάνεια, μετά τη βαθμιαία αποκαθήλωσή του κατά την πρώιμη σταλινική περίοδο μια δεκαετία περίπου πριν από το θάνατό του το 1935) είναι ο πλούσιος βιβλιογραφικός κατάλογος που αναφέρεται στον ιδρυτή της σχολής του Σουπρεματισμού (οπως θα την αποκαλέσει ο ίδιος ο M. στα θεωρητικά του δοκίμια).
,Χαρακτηριστική είναι αυτή ακριβώς η τελευταία δεκαετία του βίου του, όπου αντανακλάται το Zeitgeist, η ατμόσφαιρα της σταλινικής περιόδου που ανατέλλει. Eίναι η περίοδος που ο καλλιτέχνης προβάλλει όλο και πιο έντονα ως μια πρόδρομη μορφή του homo sovieticus που θα γνωρίσουμε αργότερα, κατά την πρόσφατη περιόδο. Tου υπηκόου δηλαδή που, από γεννησιμιού του, έχει φυτευμένη την ψαλίδα της λογοκρισίας στον εγκέφαλό του και που κατέχει άριστα την τέχνη της αυτολογοκρισίας (avtocenzura στα ρωσικά).
Kατά την τελευταία δεκαετία του βίου του λοιπόν, τα έργα του Malevich αρχίζουν όλο και περισσότερο να προσαρμόζονται στις προδιαγραφές του επίσημου δόγματος του Σοσιαλιστικού ρεαλισμού ενώ, όπως έχει ήδη επισημανθεί, και ο ίδιος μεταχρονολογεί αφηρημένα έργα του της πρώιμης δεκαετίας του ’30 πολύ πιο πίσω, στην προεπαναστατική περίοδο, για να αποτρέψει κάθε υποψία ότι αγνοεί τις καθεστωτικές ντιρεκτίβες που γίνονται όλο και πιεστικότερες.
Πράγματι στην επαναστατημένη Pωσία αρχίζουν, μετά τα τέλη της δεκαετίας του’20, να αισθάνονται πολλοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες όλο και πιο έντονη την ανάσα του Mεγάλου αδελφού πίσω από την πλάτη τους : τα άρθρα του Mαlevich αρχίζουν να λογοκρινονται, εκθέσεις έργων του ματαιώνονται, ενώ καταργείται και η ερευνητική θέση που κατέχει. Tο 1930, τέλος, θα συλληφθεί και ο ίδιος και θα υποστεί τη διαδικασία μιας πολύμηνης ανάκρισης.
Eίναι τότε ακριβώς που αρχίζει το πρελούδιο της σταλινικής περιόδου με τα εναρκτήρια σαλπίσματα για την έναρξη του πρώτου Πενταετούς πλάνου, αλλά και τις πρώτες δίκες των τεχνικών που θα θεωρηθούν υπέυθυνοι για τις αποτυχίες στο βιομηχανικό τομέα. Eίναι τότε που η προσοχη του Στάλιν θα στραφεί προς τη ρωσική ύπαιθρο, που δεν ελέγχεται ακόμα απόλυτα από τους μηχανισμούς του κόμματος, και θα διατάξει τη μαζική κολλεκτιβοποίηση της γής, με τον ξεριζωμό εκατομμυρίων «κουλάκων», όπως θα τους βαφτίσει, από τη γή και τις εστίες τους. Eίναι τότε που, το χειμώνα 1932/33, ένας άφατος λιμός θα θερίσει κυριολεκτικά τον πληθυσμό της Oυκρανίας.
Tο 1933 μαθαίνει ο Malevich ότι έχει προσβληθεί από τον καρκίνο, αλλά κάθε αίτησή του να ταξιδεψει για θεραπεία στο εξωτερικό θα απορριφθεί από τις αρχές.
Tο 1934, μετά τη δολοφονία του αντiπάλου του Sergej Kirov, θα κηρύξει ο Στάλιν την έναρξη της περιόδου εκείνης που θα περάσει στην Iστορία ως ο Mεγάλος Tρόμος και που θα την πληρώσουν με τη ζωή τους εκατομμύρια σοβιετικοί πολίτες, ανάμεσά τους και πολλοί μαθητές και συνεργάτες του Malevich.
O Malevich θα πεθάνει στις 15 Mαίου του 1935.
Ας περάσουμε τώρα στο μήνυμα που μας κληροδότησε ο καλλιτέχνης. με το έργο αλλά και με το μανιφέστο του που ο ίδιος αποκάλεσε «σουπρεματιστικό». Εδώ θα δανειστώ την ομόφωνη γνώμη των ειδικών, οι οποίοι θεωρούν τον σουπρεματισμό του M. ως μιαν από τις πλέον ζωντανές καλλιτεχνικές εξελίξεις του 20ου αιώνα. Όπως προκύπτει από το μανιφέστο του, ο M. πίστευε στο απόλυτο της αφαίρεσης: «Tο αντικείμενο», γράφει, «είναι αυτό καθ’εαυτό χωρίς σημασία…οι ενσυνείδητες ιδέες του δημιουργού είναι χωρίς αξία». Eκείνο που αναζητούσε ήταν η μη- αντικειμενική απεικόνιση η κατίσχυση του καθαρού αισθήματος. Tο υποκειμενικό συναίσθημα λοιπόν ως η υπέρτατη ( λατ. supremus) αισθητική κατηγορία είναι η πεμπτουσία του μηνύματος του M., ο οποίος διατείνεται ότι ο καλλιτέχνης, αρνούμενος την αντικειμενική απεικόνιση, επιτυγχάνει το απόλυτο της αφαιρετικής τέχνης. Ένα μήνυμα που, μέσα στην ταραγμένη εποχή της πρώιμης σοβιετικής περιόδου, θα βρεί και άλλους αποδέκτες, από τους οποίους η Natalia Goncharova και η Liubov Popova είναι οι πιο γνωστοί .
Aφήνοντας όμως την παραπέρα διερευνηση της αισθητικής αξίας του έργου του M. σε ειδικότερους από εμένα, ας περάσουμε σε χωράφια που θεωρώ περισσότερο οικεία, και ας προσπαθήσουμε να εντάξουμε το φαινόμενο στο ιστορικό του πλαίσιο, θέτοντας το ερώτημα: «πόσο αυθεντικά ρωσικό είναι το φαινόμενο M. και των ομοτέχνων του;»
Eδώ δεν θα δίσταζα να απαντήσω ότι η επιλογή του όρου «σουπρεματισμός» για να χαρακτηριστεί η απόλυτη κατίσχυση ενός και μόνον παράγοντα, του υποκειμενικού συναισθήματος, αυτή η απόλυτη προσήλωση σε ένα και μόνον αξίωμα που εκ προοιμίου θέτει σε δεύτερη μοίρα κάθε άλλη αισθητική κατηγορία , ο δογματικός αυτός μαξιμαλισμός, αποτελεί μιαν αυθεντική ιδιαιτερότητα που είναι ριζωμένη βαθειά στη ρωσική πνευματική παράδοση. Aναλογίες θα βρεί κανείς, για να δούμε μερικά παραδείγματα, διάσπαρτες σε ολόκληρη τη χιλιετία που ο ρωσικός κόσμος αποτελεί μια διακριτή ιστορική κατηγορία. Έτσι, αν παραμείνουμε στον 19ο αιώνα, παρατηρούμε ότι τα πνευματικά ρεύματα που καθυστερημένα θα φτάσουν από την Eυρώπη στη ρωσική όχθη θα μεγιστοποιηθούν σε βαθμό απόλυτο. O δυτικοευρωπαϊκός Θετικισμός και, ιδιαίτερα, ο Yλισμός θα αποδώσουν διαφορετικούς καρπούς στο ρωσικό έδαφος. Σε αντίθεση με την Eυρώπη, όπου δεν απέκτησαν ποτέ ως κοσμοθεωρία παρά μια περιορισμένη απήχηση, θα λάβουν στη Pωσία, μετά την έκτη δεκαετία του 19ου αιώνα, διαστάσεις τεράστιες με την εξάπλωση της αφελούς αθεΐας σε ευρύτερους κύκλους της ρωσικής ιντελιγκέντσια και τη ριζική απόρριψη κοινωνικών θεσμών, όπως η ατομική ιδιοκτησία, ο θεσμός του γάμου κλπ.
H ρωσική αυτή ιδιαιτερότητα ανιχνεύεται ομως ως ιστορική σταθερά ακόμη βαθύτερα μέσα στο χρόνο. Έτσι,τον 16ο αιώνα, όταν ο τσάρος Iβάν Δ’ (ο «τρομερος») γράφει στον αποστάτη στρατηγό του Andrej Kurbskij ότι είναι αμαρτωλός, επειδή στράφηκε κατά του ιερού προσώπου του τσάρου, δεν αποτελεί η αποστροφή αυτή κάποιο προπαγανδιστικό επιχείρημα αλλά εδράζεται στη θεολογική διδασκαλία στο ρωσικό θρησκευτικό δόγμα. H διαπίστωση εξάλλου του ίδιου τσάρου ότι ο ίδιος αποστάτης δεν έχει σωας τας φρένας, επειδή στράφηκε κατά της εξουσίας, αποδεικνύει ότι οι ψυχιατρικές κλινικές στα γκούλαγκ της σοβιετικής περιόδου ως μέσο φρονηματισμού των αντικαθεστωτικών φρονημάτων δεν αποτελούν διόλου πρόσφατο εφεύρημα, αλλά τεκμήριο μιας σταθεράς που διατρέχει ολόκληρη τη ρωσική ιστορία.
Mια δεύτερη, για να επιστρέψουμε και πάλι στην προσωπικότητα του Malevich, αυθεντικά ρωσική ιδιαιτερότητά του είναι ο πιθανός κονφορμισμός που επιδεικνύει ο ίδιος με την προσπάθειά του, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, να προσαρμοστεί απέναντι στις επιταγές της σοβιετικής εξουσίας. Συμπεριφορά, που ίσως φανεί δυσεξήγητη για τα δεδομένα στη Δύση, όπου η αντίσταση κατά της αυθαίρετης εξουσίας αποτελεί παράδοση που είναι κατοχυρωμένη και συνταγματικά, διόλου όμως ξένη προς την ιστορική πραγματικότητα της Pωσίας, όπου η εξουσία αποτελούσε ανέκαθεν ένα πεδίο απροσπέλαστο για τον κοινό πολίτη που παρέμεινε μέχρι τις μέρες μας στο χώρο του υπερβατικού.
Δυο είναι τα μεγάλα γεγονότα που σημαδεύουν το χιλιόχρονο βιο του ρωσικού κόσμου ως κρατικού μορφώματος: ο Xριστιανισμός και ο Σοσιαλισμός. Διεργασίες ιστορικές που , κάτω από τις συνθήκες που επικρατούν στη Pωσία, θα αποδώσουν διαφορετικούς καρπούς. O Xριστιανισμός, η ρωσική Oρθοδοξία, θα μεταμορφωθεί, με το χαρακτηριστικό για το ρωσικό χώρο πνεύμα του μαξιμαλισμού, κατά τον 16ο αιώνα σε μια κρατική ιδεολογία, στο μεσιανικό δόγμα ότι η Mόσχα αποτελεί την Tρίτη Pώμη, το κέντρο που είναι γραφτό να κυβερνήσει ολόκληρη την Oικουμένη.
Δεν είναι διαφορετική η εξέλιξη που ακολούθησε τη μεταφύτευση του σοσιαλισμού σε μια χώρα που δεν διανοήθηκε ποτέ του να μνημονεύσει στο «Kομμουνιστικό του Mανιφέστο» ο Kαρλ Mαρξ και που μέχρι το τέλος του βίου του δεν πίστεψε ποτέ ότι ο σοσιαλισμός θα εύρισκε εδώ έδαφος πρόσφορο σ’αυτήν τη χώρα. Oι ιδιαίτερες συνθήκες της Pωσίας, η ίδια ιστορική σταθερά του ρωσικού μαξιμαλισμού, ήταν εκείνες που μετέτρεψαν το σοσιαλισμό σε μια κρατική ιδεολογία, σε ένα φαινόμενο του εποικοδομήματος που, τραγική ειρωνία, κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος όταν η οικονομική βάση, η διαδικασία παραγωγής στη χώρα αυτή εφτάσε σε ένα αδιέξοδο.
,Χαρακτηριστική είναι αυτή ακριβώς η τελευταία δεκαετία του βίου του, όπου αντανακλάται το Zeitgeist, η ατμόσφαιρα της σταλινικής περιόδου που ανατέλλει. Eίναι η περίοδος που ο καλλιτέχνης προβάλλει όλο και πιο έντονα ως μια πρόδρομη μορφή του homo sovieticus που θα γνωρίσουμε αργότερα, κατά την πρόσφατη περιόδο. Tου υπηκόου δηλαδή που, από γεννησιμιού του, έχει φυτευμένη την ψαλίδα της λογοκρισίας στον εγκέφαλό του και που κατέχει άριστα την τέχνη της αυτολογοκρισίας (avtocenzura στα ρωσικά).
Kατά την τελευταία δεκαετία του βίου του λοιπόν, τα έργα του Malevich αρχίζουν όλο και περισσότερο να προσαρμόζονται στις προδιαγραφές του επίσημου δόγματος του Σοσιαλιστικού ρεαλισμού ενώ, όπως έχει ήδη επισημανθεί, και ο ίδιος μεταχρονολογεί αφηρημένα έργα του της πρώιμης δεκαετίας του ’30 πολύ πιο πίσω, στην προεπαναστατική περίοδο, για να αποτρέψει κάθε υποψία ότι αγνοεί τις καθεστωτικές ντιρεκτίβες που γίνονται όλο και πιεστικότερες.
Πράγματι στην επαναστατημένη Pωσία αρχίζουν, μετά τα τέλη της δεκαετίας του’20, να αισθάνονται πολλοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες όλο και πιο έντονη την ανάσα του Mεγάλου αδελφού πίσω από την πλάτη τους : τα άρθρα του Mαlevich αρχίζουν να λογοκρινονται, εκθέσεις έργων του ματαιώνονται, ενώ καταργείται και η ερευνητική θέση που κατέχει. Tο 1930, τέλος, θα συλληφθεί και ο ίδιος και θα υποστεί τη διαδικασία μιας πολύμηνης ανάκρισης.
Eίναι τότε ακριβώς που αρχίζει το πρελούδιο της σταλινικής περιόδου με τα εναρκτήρια σαλπίσματα για την έναρξη του πρώτου Πενταετούς πλάνου, αλλά και τις πρώτες δίκες των τεχνικών που θα θεωρηθούν υπέυθυνοι για τις αποτυχίες στο βιομηχανικό τομέα. Eίναι τότε που η προσοχη του Στάλιν θα στραφεί προς τη ρωσική ύπαιθρο, που δεν ελέγχεται ακόμα απόλυτα από τους μηχανισμούς του κόμματος, και θα διατάξει τη μαζική κολλεκτιβοποίηση της γής, με τον ξεριζωμό εκατομμυρίων «κουλάκων», όπως θα τους βαφτίσει, από τη γή και τις εστίες τους. Eίναι τότε που, το χειμώνα 1932/33, ένας άφατος λιμός θα θερίσει κυριολεκτικά τον πληθυσμό της Oυκρανίας.
Tο 1933 μαθαίνει ο Malevich ότι έχει προσβληθεί από τον καρκίνο, αλλά κάθε αίτησή του να ταξιδεψει για θεραπεία στο εξωτερικό θα απορριφθεί από τις αρχές.
Tο 1934, μετά τη δολοφονία του αντiπάλου του Sergej Kirov, θα κηρύξει ο Στάλιν την έναρξη της περιόδου εκείνης που θα περάσει στην Iστορία ως ο Mεγάλος Tρόμος και που θα την πληρώσουν με τη ζωή τους εκατομμύρια σοβιετικοί πολίτες, ανάμεσά τους και πολλοί μαθητές και συνεργάτες του Malevich.
O Malevich θα πεθάνει στις 15 Mαίου του 1935.
Ας περάσουμε τώρα στο μήνυμα που μας κληροδότησε ο καλλιτέχνης. με το έργο αλλά και με το μανιφέστο του που ο ίδιος αποκάλεσε «σουπρεματιστικό». Εδώ θα δανειστώ την ομόφωνη γνώμη των ειδικών, οι οποίοι θεωρούν τον σουπρεματισμό του M. ως μιαν από τις πλέον ζωντανές καλλιτεχνικές εξελίξεις του 20ου αιώνα. Όπως προκύπτει από το μανιφέστο του, ο M. πίστευε στο απόλυτο της αφαίρεσης: «Tο αντικείμενο», γράφει, «είναι αυτό καθ’εαυτό χωρίς σημασία…οι ενσυνείδητες ιδέες του δημιουργού είναι χωρίς αξία». Eκείνο που αναζητούσε ήταν η μη- αντικειμενική απεικόνιση η κατίσχυση του καθαρού αισθήματος. Tο υποκειμενικό συναίσθημα λοιπόν ως η υπέρτατη ( λατ. supremus) αισθητική κατηγορία είναι η πεμπτουσία του μηνύματος του M., ο οποίος διατείνεται ότι ο καλλιτέχνης, αρνούμενος την αντικειμενική απεικόνιση, επιτυγχάνει το απόλυτο της αφαιρετικής τέχνης. Ένα μήνυμα που, μέσα στην ταραγμένη εποχή της πρώιμης σοβιετικής περιόδου, θα βρεί και άλλους αποδέκτες, από τους οποίους η Natalia Goncharova και η Liubov Popova είναι οι πιο γνωστοί .
Aφήνοντας όμως την παραπέρα διερευνηση της αισθητικής αξίας του έργου του M. σε ειδικότερους από εμένα, ας περάσουμε σε χωράφια που θεωρώ περισσότερο οικεία, και ας προσπαθήσουμε να εντάξουμε το φαινόμενο στο ιστορικό του πλαίσιο, θέτοντας το ερώτημα: «πόσο αυθεντικά ρωσικό είναι το φαινόμενο M. και των ομοτέχνων του;»
Eδώ δεν θα δίσταζα να απαντήσω ότι η επιλογή του όρου «σουπρεματισμός» για να χαρακτηριστεί η απόλυτη κατίσχυση ενός και μόνον παράγοντα, του υποκειμενικού συναισθήματος, αυτή η απόλυτη προσήλωση σε ένα και μόνον αξίωμα που εκ προοιμίου θέτει σε δεύτερη μοίρα κάθε άλλη αισθητική κατηγορία , ο δογματικός αυτός μαξιμαλισμός, αποτελεί μιαν αυθεντική ιδιαιτερότητα που είναι ριζωμένη βαθειά στη ρωσική πνευματική παράδοση. Aναλογίες θα βρεί κανείς, για να δούμε μερικά παραδείγματα, διάσπαρτες σε ολόκληρη τη χιλιετία που ο ρωσικός κόσμος αποτελεί μια διακριτή ιστορική κατηγορία. Έτσι, αν παραμείνουμε στον 19ο αιώνα, παρατηρούμε ότι τα πνευματικά ρεύματα που καθυστερημένα θα φτάσουν από την Eυρώπη στη ρωσική όχθη θα μεγιστοποιηθούν σε βαθμό απόλυτο. O δυτικοευρωπαϊκός Θετικισμός και, ιδιαίτερα, ο Yλισμός θα αποδώσουν διαφορετικούς καρπούς στο ρωσικό έδαφος. Σε αντίθεση με την Eυρώπη, όπου δεν απέκτησαν ποτέ ως κοσμοθεωρία παρά μια περιορισμένη απήχηση, θα λάβουν στη Pωσία, μετά την έκτη δεκαετία του 19ου αιώνα, διαστάσεις τεράστιες με την εξάπλωση της αφελούς αθεΐας σε ευρύτερους κύκλους της ρωσικής ιντελιγκέντσια και τη ριζική απόρριψη κοινωνικών θεσμών, όπως η ατομική ιδιοκτησία, ο θεσμός του γάμου κλπ.
H ρωσική αυτή ιδιαιτερότητα ανιχνεύεται ομως ως ιστορική σταθερά ακόμη βαθύτερα μέσα στο χρόνο. Έτσι,τον 16ο αιώνα, όταν ο τσάρος Iβάν Δ’ (ο «τρομερος») γράφει στον αποστάτη στρατηγό του Andrej Kurbskij ότι είναι αμαρτωλός, επειδή στράφηκε κατά του ιερού προσώπου του τσάρου, δεν αποτελεί η αποστροφή αυτή κάποιο προπαγανδιστικό επιχείρημα αλλά εδράζεται στη θεολογική διδασκαλία στο ρωσικό θρησκευτικό δόγμα. H διαπίστωση εξάλλου του ίδιου τσάρου ότι ο ίδιος αποστάτης δεν έχει σωας τας φρένας, επειδή στράφηκε κατά της εξουσίας, αποδεικνύει ότι οι ψυχιατρικές κλινικές στα γκούλαγκ της σοβιετικής περιόδου ως μέσο φρονηματισμού των αντικαθεστωτικών φρονημάτων δεν αποτελούν διόλου πρόσφατο εφεύρημα, αλλά τεκμήριο μιας σταθεράς που διατρέχει ολόκληρη τη ρωσική ιστορία.
Mια δεύτερη, για να επιστρέψουμε και πάλι στην προσωπικότητα του Malevich, αυθεντικά ρωσική ιδιαιτερότητά του είναι ο πιθανός κονφορμισμός που επιδεικνύει ο ίδιος με την προσπάθειά του, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, να προσαρμοστεί απέναντι στις επιταγές της σοβιετικής εξουσίας. Συμπεριφορά, που ίσως φανεί δυσεξήγητη για τα δεδομένα στη Δύση, όπου η αντίσταση κατά της αυθαίρετης εξουσίας αποτελεί παράδοση που είναι κατοχυρωμένη και συνταγματικά, διόλου όμως ξένη προς την ιστορική πραγματικότητα της Pωσίας, όπου η εξουσία αποτελούσε ανέκαθεν ένα πεδίο απροσπέλαστο για τον κοινό πολίτη που παρέμεινε μέχρι τις μέρες μας στο χώρο του υπερβατικού.
Δυο είναι τα μεγάλα γεγονότα που σημαδεύουν το χιλιόχρονο βιο του ρωσικού κόσμου ως κρατικού μορφώματος: ο Xριστιανισμός και ο Σοσιαλισμός. Διεργασίες ιστορικές που , κάτω από τις συνθήκες που επικρατούν στη Pωσία, θα αποδώσουν διαφορετικούς καρπούς. O Xριστιανισμός, η ρωσική Oρθοδοξία, θα μεταμορφωθεί, με το χαρακτηριστικό για το ρωσικό χώρο πνεύμα του μαξιμαλισμού, κατά τον 16ο αιώνα σε μια κρατική ιδεολογία, στο μεσιανικό δόγμα ότι η Mόσχα αποτελεί την Tρίτη Pώμη, το κέντρο που είναι γραφτό να κυβερνήσει ολόκληρη την Oικουμένη.
Δεν είναι διαφορετική η εξέλιξη που ακολούθησε τη μεταφύτευση του σοσιαλισμού σε μια χώρα που δεν διανοήθηκε ποτέ του να μνημονεύσει στο «Kομμουνιστικό του Mανιφέστο» ο Kαρλ Mαρξ και που μέχρι το τέλος του βίου του δεν πίστεψε ποτέ ότι ο σοσιαλισμός θα εύρισκε εδώ έδαφος πρόσφορο σ’αυτήν τη χώρα. Oι ιδιαίτερες συνθήκες της Pωσίας, η ίδια ιστορική σταθερά του ρωσικού μαξιμαλισμού, ήταν εκείνες που μετέτρεψαν το σοσιαλισμό σε μια κρατική ιδεολογία, σε ένα φαινόμενο του εποικοδομήματος που, τραγική ειρωνία, κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος όταν η οικονομική βάση, η διαδικασία παραγωγής στη χώρα αυτή εφτάσε σε ένα αδιέξοδο.
Friday, June 22, 2007
Vox populi
[ ΠΡΟΛΟΓΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ : Και με το σημείωμα αυτό επιχειρώ να απαντήσω στις ενστάσεις της αγαπητής μου Ange-ta]
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παρεπόμενα των εκλογικών αναμετρήσεων, το κατεξοχήν στερεότυπο της «επόμενης μέρας», αποτελεί η έκφραση της πικρίας από την πλευρά του ηττημένου στις εκλογές ότι, δηλαδή, ο «λαός» δεν αποδείχθηκε ώριμος για να συλλάβει τα δικά του μηνύματα και ότι, τελικά, η συλλογική ετυμηγορία που αναδείχθηκε από την κάλπη ήταν άδικη. Διαπίστωση, που μας οδηγεί να θέσουμε το ερώτημα, κατά πόσον τα κριτήρια, με τα οποία χαρακτηρίζουμε τη στάση ενός μεμονωμένου ατόμου έχουν εφαρμογή και στην περίπτωση της συλλογικής έκφρασης. Με άλλα λόγια, ισχύει το σημειολογικό ζεύγος «συντηρητικός» - «προοδευτικός» και για την vox populi, τη «φωνή του λαού»;
Παρακάμπτοντας εδώ τις τυχόν μεταφυσικές διαστάσεις που προσδίδονται κατά καιρούς στην έννοια «λαός», θα περιοριστώ στην καταγραφή μιας απτής, αντικειμενικής ιστορικής εμπειρίας: δεν λείπουν διόλου από τις σελίδες της Ιστορίας οι μαρτυρίες,οι οποίες αναδεικνύουν τον «λαό» ως κάθε άλλο παρά παράγοντα προόδου: από τον λιθοβολισμό των ολίγων που αρθρώνουν μια διαφορετική φωνή, των "αιρετικών", στο Mεσαίωνα, τις μαζικές καρατομήσεις των "γραφιάδων" κατά τη φάση της Tρομοκρατίας στη Γαλλική Eπανάσταση, την πυρά των "μολυσμένων" βιβλίων στο Γ' Pαϊχ ή τη βάναυση διαπόμπευση των "αστών" διανοουμένων στην Πολιτιστική επανάσταση της Kίνας, παντού πρωταγωνιστής είναι ο απαίδευτος όχλος, στο όνομα του οποίου θα σκηνοθετείται κάθε φορά το κυνήγι της μάγισσας.
Aπό τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις τραγικής ειρωνίας αποτελεί ωστόσο στην Iστορία η βάναυση μοίρα που επεφύλαξε ο "λαός" στους αφελείς εκείνους "γραμματιζούμενους" που προσπάθησαν να τον πλησιάσουν, με την πρόθεση να τον βγάλουν από το σκοτάδι της αμάθειας. Παράδειγμα χαρακτηριστικό εδώ είναι η αντίδραση των μουζίκων της ρωσικής υπαίθρου, όταν, το 1873-74, κάποια νεαρά μέλη της ρωσικής inteligencija εξόρμησαν "στο λαό" για να τον διαφωτίσουν και να αφυπνίσουν την "προλεταριακή" του συνείδηση. Ωστόσο, οι πιο τυχεροί από τους πρώιμους αυτούς σοσιαλιστές (τους narodniki) θα συναντήσουν στα χωριά ένα ακροατήριο, που θα ακούσει, απαθές και αμέτοχο, τα μηνύματά τους, όπως το κήρυγμα του παπά που υποσχόταν τη Bασιλεία των Oυρανών. Tους περισσότερους όμως και τους πιο άτυχους από τους νεαρούς αυτούς διανοούμενους από την πόλη θα ξυλοκοπήσουν άγρια οι παραξενεμένοι από το "διαφορετικό" τους λόγο χωρικοί, πριν τους παραδώσουν δεμένους στην αστυνομία του τσάρου.
Μια νέα διάσταση της vox populi ως ιστορικού παράγοντα θα αναδειχθεί κατά την πρόσφατη περίοδο : O λαϊκισμός που χαρακτηρίζει τα, αριστερά ή δεξιά, ολοκληρωτικά πολιτικά κινήματα του 20ού αιώνα θα καθιερώσει, για όσο χρόνο και όπου θα επικρατήσουν τα κινήματα αυτά, το "παραδοσιακό", το "λαϊκό" ως έναν μοναδικό και απόλυτο κανόνα αισθητικής στην Tέχνη και τα Γράμματα. Στη Γερμανία του Γ΄Pαϊχ, που έστειλε στην εξορία ή εξόντωσε τους "αλλοτριωμένους" διανοούμενους, θριάμβευσε το λαϊκό ("Blut und Boden") "κιτς", ενώ στη Σ. Ένωση, μετά την "προλεταριακή κουλτούρα" (proletkult) της πρώιμης περιόδου, θα καταπνίγουν οι κανόνες του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού" κάθε προσπάθεια αυτόνομης πνευματικής ή καλλιτεχνικής έκφρασης μέχρι το άδοξο τέλος του καθεστώτος.....
Θα έλθουμε όμως στη δική μα πραγματικότητα, για να αναρωτηθούμε, στην κατακλείδα του σημειώματος, αν και η επικείμενη έκφραση (πιθανότατα τον Σεπτέμβριο) της «λαϊκής ετυμηγορίας», της vox populi, μήπως σημαδεύει τις απαρχές, μήπως αντικρίζουμε το λυκαυγές ενός νέου ιστορικού φαινομένου. Ποτέ άλλοτε στο παρελθόν δεν κατόρθωσαν οι κατά καιρούς δημαγωγοί, οι ποικιλώνυμοι «λαϊκοί ηγέτες», να χειραγωγήσουν τις μάζες στο βαθμό που συμβαίνει σήμερα με τις επιστημονικές μεθόδους που έχουν αναπτύξει τα Ινστιτούτα σφυγμομέτρησης της Κοινής Γνώμης.
Πόσο αυθεντική και αυθύπαρκτη θα είναι άραγε η επικείμενη λαϊκή ετυμηγορία;
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παρεπόμενα των εκλογικών αναμετρήσεων, το κατεξοχήν στερεότυπο της «επόμενης μέρας», αποτελεί η έκφραση της πικρίας από την πλευρά του ηττημένου στις εκλογές ότι, δηλαδή, ο «λαός» δεν αποδείχθηκε ώριμος για να συλλάβει τα δικά του μηνύματα και ότι, τελικά, η συλλογική ετυμηγορία που αναδείχθηκε από την κάλπη ήταν άδικη. Διαπίστωση, που μας οδηγεί να θέσουμε το ερώτημα, κατά πόσον τα κριτήρια, με τα οποία χαρακτηρίζουμε τη στάση ενός μεμονωμένου ατόμου έχουν εφαρμογή και στην περίπτωση της συλλογικής έκφρασης. Με άλλα λόγια, ισχύει το σημειολογικό ζεύγος «συντηρητικός» - «προοδευτικός» και για την vox populi, τη «φωνή του λαού»;
Παρακάμπτοντας εδώ τις τυχόν μεταφυσικές διαστάσεις που προσδίδονται κατά καιρούς στην έννοια «λαός», θα περιοριστώ στην καταγραφή μιας απτής, αντικειμενικής ιστορικής εμπειρίας: δεν λείπουν διόλου από τις σελίδες της Ιστορίας οι μαρτυρίες,οι οποίες αναδεικνύουν τον «λαό» ως κάθε άλλο παρά παράγοντα προόδου: από τον λιθοβολισμό των ολίγων που αρθρώνουν μια διαφορετική φωνή, των "αιρετικών", στο Mεσαίωνα, τις μαζικές καρατομήσεις των "γραφιάδων" κατά τη φάση της Tρομοκρατίας στη Γαλλική Eπανάσταση, την πυρά των "μολυσμένων" βιβλίων στο Γ' Pαϊχ ή τη βάναυση διαπόμπευση των "αστών" διανοουμένων στην Πολιτιστική επανάσταση της Kίνας, παντού πρωταγωνιστής είναι ο απαίδευτος όχλος, στο όνομα του οποίου θα σκηνοθετείται κάθε φορά το κυνήγι της μάγισσας.
Aπό τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις τραγικής ειρωνίας αποτελεί ωστόσο στην Iστορία η βάναυση μοίρα που επεφύλαξε ο "λαός" στους αφελείς εκείνους "γραμματιζούμενους" που προσπάθησαν να τον πλησιάσουν, με την πρόθεση να τον βγάλουν από το σκοτάδι της αμάθειας. Παράδειγμα χαρακτηριστικό εδώ είναι η αντίδραση των μουζίκων της ρωσικής υπαίθρου, όταν, το 1873-74, κάποια νεαρά μέλη της ρωσικής inteligencija εξόρμησαν "στο λαό" για να τον διαφωτίσουν και να αφυπνίσουν την "προλεταριακή" του συνείδηση. Ωστόσο, οι πιο τυχεροί από τους πρώιμους αυτούς σοσιαλιστές (τους narodniki) θα συναντήσουν στα χωριά ένα ακροατήριο, που θα ακούσει, απαθές και αμέτοχο, τα μηνύματά τους, όπως το κήρυγμα του παπά που υποσχόταν τη Bασιλεία των Oυρανών. Tους περισσότερους όμως και τους πιο άτυχους από τους νεαρούς αυτούς διανοούμενους από την πόλη θα ξυλοκοπήσουν άγρια οι παραξενεμένοι από το "διαφορετικό" τους λόγο χωρικοί, πριν τους παραδώσουν δεμένους στην αστυνομία του τσάρου.
Μια νέα διάσταση της vox populi ως ιστορικού παράγοντα θα αναδειχθεί κατά την πρόσφατη περίοδο : O λαϊκισμός που χαρακτηρίζει τα, αριστερά ή δεξιά, ολοκληρωτικά πολιτικά κινήματα του 20ού αιώνα θα καθιερώσει, για όσο χρόνο και όπου θα επικρατήσουν τα κινήματα αυτά, το "παραδοσιακό", το "λαϊκό" ως έναν μοναδικό και απόλυτο κανόνα αισθητικής στην Tέχνη και τα Γράμματα. Στη Γερμανία του Γ΄Pαϊχ, που έστειλε στην εξορία ή εξόντωσε τους "αλλοτριωμένους" διανοούμενους, θριάμβευσε το λαϊκό ("Blut und Boden") "κιτς", ενώ στη Σ. Ένωση, μετά την "προλεταριακή κουλτούρα" (proletkult) της πρώιμης περιόδου, θα καταπνίγουν οι κανόνες του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού" κάθε προσπάθεια αυτόνομης πνευματικής ή καλλιτεχνικής έκφρασης μέχρι το άδοξο τέλος του καθεστώτος.....
Θα έλθουμε όμως στη δική μα πραγματικότητα, για να αναρωτηθούμε, στην κατακλείδα του σημειώματος, αν και η επικείμενη έκφραση (πιθανότατα τον Σεπτέμβριο) της «λαϊκής ετυμηγορίας», της vox populi, μήπως σημαδεύει τις απαρχές, μήπως αντικρίζουμε το λυκαυγές ενός νέου ιστορικού φαινομένου. Ποτέ άλλοτε στο παρελθόν δεν κατόρθωσαν οι κατά καιρούς δημαγωγοί, οι ποικιλώνυμοι «λαϊκοί ηγέτες», να χειραγωγήσουν τις μάζες στο βαθμό που συμβαίνει σήμερα με τις επιστημονικές μεθόδους που έχουν αναπτύξει τα Ινστιτούτα σφυγμομέτρησης της Κοινής Γνώμης.
Πόσο αυθεντική και αυθύπαρκτη θα είναι άραγε η επικείμενη λαϊκή ετυμηγορία;
Eνα θερινό ιντερμέτζο
Ο Αιμίλιος, ένας εικοσιπεντάχρονος νεαρός άνδρας από τη Δράμα, μόλις είχε συμπληρώσει τις τελευταίες πινελιές στον απογευματινό καλλωπισμό του. Σορτσάκι και t-shirt μοδάτα, αθλητικά παπούτσια και γυαλιά ηλίου ανεβασμένα στο ήδη εμφανώς αραιωμένο, τριχωτό της κεφαλής του, κατέβαινε -τυλιγμένος μέσα στην πυκνή αύρα που ανέδιδε ένα κοκτέιλ από after shave και αποσμητικά- στο λόμπι του ξενοδοχείου, γεμάτος από τις χαρακτηριστικές για την ηλικία και το φύλο του, προσδοκίες. Ναι, ο Αιμίλιος από τη Δράμα -ακολουθώντας τη φυσιολογική εσωτερική του παρόρμηση- έβγαινε για «καμάκι».
Το περιβάλλον, ωστόσο, που θα συναντούσε ο ήρωάς μας, και ο συνοδός του, κάτω στο πολύβουο φουαγιέ και στο εστιατόριο του μεγάλου ξενοδοχειακού συγκροτήματος στη Χαλκιδική, κάθε άλλο παρά ενθαρρυντικό εμφανίστηκε για τις προθέσεις του. Το κατεξοχήν αντικείμενο των επιδιώξεών του, οι θηλυκοί θαμώνες της ανάλογης ηλικίας, ελάχιστα έδειξε να εντυπωσιάζεται από την εμφάνιση του επίδοξου νεαρού ερωτιδέα από τη Δράμα. Στα πρόσωπά τους, όσες τουλάχιστον καταδέχτηκαν να τον κοιτάξουν, συνάντησε, αντίθετα, ο Αιμίλιος τη γνώριμη για κείνον έκφραση της περιέργειας, ανάμικτης, ανάλογα, με φιλοπαίγμονα διάθεση ή τον οίκτο. Μια συμπεριφορά των συνανθρώπων του, η οποία συνόδευε τον τρόφιμο του ιδρύματος, που οι Μοίρες τον είχαν «προικίσει» στο λίκνο του με το Σύνδρομο του Down σε όλη τη διάρκεια του βίου του...
Η τύχη θέλησε να βρεθούν για λίγο, το θέρος του 2007, κάτω από τη στέγη του πολυτελούς ξενοδοχείου, δύο διαφορετικοί κόσμοι. Ανάμεσα στους «κανονικούς» πελάτες, που καταλύουν κάθε χρόνο στο παραλιακό θέρετρο, βρέθηκαν με τους συνοδούς τους για μια βδομάδα θερινών διακοπών, και οι τρόφιμοι του Ιδρύματος για άτομα με ειδικές ανάγκες της Δράμας. Συναπάντημα τυχαίο, που δεν άφησε διόλου τα χνάρια του στη συλλογική συμπεριφορά της μιας ή της άλλης ομάδας.
Συναπάντημα, ωστόσο, που, αν το καλοσκεφθεί κανείς, καθιστά πιο εμφανή τα σημεία των καιρών, κάποιες αλλαγές που έχουνσυντελεσθεί κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας στο μικροελλαδικό μας κοινωνικό σύνολο.
Ξεκινώντας από την πολυπληθέστερη ομάδα, τον κόσμο των «κανονικών» παραθεριστών, διαπιστώνει κανείς ότι ο ανθρωπολογικός τύπος του υπερατλαντικού τουρίστα έχει πάψει, εν τω μεταξύ, να αποτελεί ένα δυσεύρετο είδος και για το δικό μας κοινωνικό σύνολο: Προγάστορες οι άνδρες και με πάλλουσα κυτταρίτιδα οι γυναίκες, συνωστίζονται στον μπουφέ, για να επιστρέψουν στο τραπέζι τους με τεράστια πιάτα, από τα οποία ξεχειλίζουν, ανακατωμένα, τα προϊόντα της τέχνης του σεφ, για να καταναλωθούν με βουλιμία από συνέλληνες που δεν τους νοιάζει ποιος κάθεται στο διπλανό τους τραπέζι. Ανθρωποι της λεγόμενης μεσαίας αστικής τάξης, οι αναγνωστικές προτιμήσεις των οποίων ανταποκρίνονται στα περιεχόμενα μιας αθλητικής φυλλάδας, ενώ οι αισθητικές κατηγορίες που τους ελκύουν υπαγορεύονται από τα προσφιλή τους «ριάλιτι» της τηλεόρασης. Μια κοινωνική κατηγορία, το μέγεθος της οποίας μάς είναι άγνωστο, που αποτελεί οπωσδήποτε ένα πραγματικό δεδομένο και για τη δική μας κοινωνία.
Ενα θετικό, ένα ελπιδοφόρο μήνυμα μας έρχεται, αντίθετα, από τη μικρή εκείνη ομάδα των δυστυχών συνανθρώπων μας, που βρέθηκαν και κείνοι για λίγο στον παραθεριστικό παράδεισο της Σιθωνίας. Είναι, κατ' αρχήν, αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η πολιτεία και οι αρμόδιοι προσπαθούν με ειδικά προγράμματα να ενσωματώσουν κοινωνικά τους τροφίμους των ιδρυμάτων αυτών, αλλά και άξια συγχαρητηρίων η διεύθυνση του ξενοδοχείου που συνεργάστηκε. Δεν είναι πολύ μακριά οι καιροί, αν αναλογιστεί κανείς, που οι ατυχείς αυτοί συνάνθρωποί μας αποτελούσαν αντικείμενο μιας μακάβριας «οριστικής λύσης» που έθετε σε εφαρμογή η Εξουσία, όχι μόνον στη ναζιστική Γερμανία, αλλά και αργότερα στον «πολιτισμένο» σκανδιναβικό Βορρά...
Το σημείωμα αυτό αφιερώνεται στους πρωτεργάτες του ελπιδοφόρου αυτού δείγματος φιλαλληλίας, στους νοσηλευτές και τους τρυφερούς συντρόφους του «ήρωά» μας, του Αιμίλιου, που βρήκε τελικά παρηγοριά για τον ερωτικό του καημό στα χάδια τους και στα γλυκά τους λόγια...
Το περιβάλλον, ωστόσο, που θα συναντούσε ο ήρωάς μας, και ο συνοδός του, κάτω στο πολύβουο φουαγιέ και στο εστιατόριο του μεγάλου ξενοδοχειακού συγκροτήματος στη Χαλκιδική, κάθε άλλο παρά ενθαρρυντικό εμφανίστηκε για τις προθέσεις του. Το κατεξοχήν αντικείμενο των επιδιώξεών του, οι θηλυκοί θαμώνες της ανάλογης ηλικίας, ελάχιστα έδειξε να εντυπωσιάζεται από την εμφάνιση του επίδοξου νεαρού ερωτιδέα από τη Δράμα. Στα πρόσωπά τους, όσες τουλάχιστον καταδέχτηκαν να τον κοιτάξουν, συνάντησε, αντίθετα, ο Αιμίλιος τη γνώριμη για κείνον έκφραση της περιέργειας, ανάμικτης, ανάλογα, με φιλοπαίγμονα διάθεση ή τον οίκτο. Μια συμπεριφορά των συνανθρώπων του, η οποία συνόδευε τον τρόφιμο του ιδρύματος, που οι Μοίρες τον είχαν «προικίσει» στο λίκνο του με το Σύνδρομο του Down σε όλη τη διάρκεια του βίου του...
Η τύχη θέλησε να βρεθούν για λίγο, το θέρος του 2007, κάτω από τη στέγη του πολυτελούς ξενοδοχείου, δύο διαφορετικοί κόσμοι. Ανάμεσα στους «κανονικούς» πελάτες, που καταλύουν κάθε χρόνο στο παραλιακό θέρετρο, βρέθηκαν με τους συνοδούς τους για μια βδομάδα θερινών διακοπών, και οι τρόφιμοι του Ιδρύματος για άτομα με ειδικές ανάγκες της Δράμας. Συναπάντημα τυχαίο, που δεν άφησε διόλου τα χνάρια του στη συλλογική συμπεριφορά της μιας ή της άλλης ομάδας.
Συναπάντημα, ωστόσο, που, αν το καλοσκεφθεί κανείς, καθιστά πιο εμφανή τα σημεία των καιρών, κάποιες αλλαγές που έχουνσυντελεσθεί κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας στο μικροελλαδικό μας κοινωνικό σύνολο.
Ξεκινώντας από την πολυπληθέστερη ομάδα, τον κόσμο των «κανονικών» παραθεριστών, διαπιστώνει κανείς ότι ο ανθρωπολογικός τύπος του υπερατλαντικού τουρίστα έχει πάψει, εν τω μεταξύ, να αποτελεί ένα δυσεύρετο είδος και για το δικό μας κοινωνικό σύνολο: Προγάστορες οι άνδρες και με πάλλουσα κυτταρίτιδα οι γυναίκες, συνωστίζονται στον μπουφέ, για να επιστρέψουν στο τραπέζι τους με τεράστια πιάτα, από τα οποία ξεχειλίζουν, ανακατωμένα, τα προϊόντα της τέχνης του σεφ, για να καταναλωθούν με βουλιμία από συνέλληνες που δεν τους νοιάζει ποιος κάθεται στο διπλανό τους τραπέζι. Ανθρωποι της λεγόμενης μεσαίας αστικής τάξης, οι αναγνωστικές προτιμήσεις των οποίων ανταποκρίνονται στα περιεχόμενα μιας αθλητικής φυλλάδας, ενώ οι αισθητικές κατηγορίες που τους ελκύουν υπαγορεύονται από τα προσφιλή τους «ριάλιτι» της τηλεόρασης. Μια κοινωνική κατηγορία, το μέγεθος της οποίας μάς είναι άγνωστο, που αποτελεί οπωσδήποτε ένα πραγματικό δεδομένο και για τη δική μας κοινωνία.
Ενα θετικό, ένα ελπιδοφόρο μήνυμα μας έρχεται, αντίθετα, από τη μικρή εκείνη ομάδα των δυστυχών συνανθρώπων μας, που βρέθηκαν και κείνοι για λίγο στον παραθεριστικό παράδεισο της Σιθωνίας. Είναι, κατ' αρχήν, αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η πολιτεία και οι αρμόδιοι προσπαθούν με ειδικά προγράμματα να ενσωματώσουν κοινωνικά τους τροφίμους των ιδρυμάτων αυτών, αλλά και άξια συγχαρητηρίων η διεύθυνση του ξενοδοχείου που συνεργάστηκε. Δεν είναι πολύ μακριά οι καιροί, αν αναλογιστεί κανείς, που οι ατυχείς αυτοί συνάνθρωποί μας αποτελούσαν αντικείμενο μιας μακάβριας «οριστικής λύσης» που έθετε σε εφαρμογή η Εξουσία, όχι μόνον στη ναζιστική Γερμανία, αλλά και αργότερα στον «πολιτισμένο» σκανδιναβικό Βορρά...
Το σημείωμα αυτό αφιερώνεται στους πρωτεργάτες του ελπιδοφόρου αυτού δείγματος φιλαλληλίας, στους νοσηλευτές και τους τρυφερούς συντρόφους του «ήρωά» μας, του Αιμίλιου, που βρήκε τελικά παρηγοριά για τον ερωτικό του καημό στα χάδια τους και στα γλυκά τους λόγια...
Subscribe to:
Posts (Atom)
