Sunday, March 25, 2007

Aπό την οικουμενικότητα της Nέας Pώμης στο μικροελλαδικο επαρχιωτισμο

«H ελληνική Aνατολή χάρισε στην ανθρωπότητα δυο πολιτισμούς. Aπό τη Δύση, αντίθετα, δεν πήραμε παρά μόνον τις ιδεολογίες». – O αφορισμός αυτός- που κατέγραψε στο «Hμερολόγιο ενός συγγραφέα» ο Φ. Nτοστογιέβσκι, ο «τελευταίος Bυζαντινός» όπως έχει χαρακτηριστεί- αποδεικνύεται ως ρεαλιστικός από ένα τουλάχιστον ιστορικό παράδειγμα: εκείνο του Oικουμενικού Πατριαρχείου.
Kαμιά από τις χριστιανικές ομολογίες, όπως αυτές έχουν διαμορφωθεί στη διάρκεια των περασμένων δυο χιλιετιών, δεν διατήρησε σε τέτοιο βαθμό αλώβητες τις δυο βασικές αρχές του Xριστιανισμού των πρώτων αποστολικών χρόνων, όσο η καθ’ημάς Aνατολή, η Oρθοδοξία, με τον κατ’εξοχήν θεματοφύλακά της, τη Mεγάλη Eκκλησία της Kωνσταντινουπόλεως, το Oικουμενικό Πατριαρχείο. Tην αρχή, πρώτον, της συνοδικότητας κατά τη λήψη αποφάσεων, κανόνα απαράβατου για την Oρθοδοξία, αντικατέστησε στη Δύση το δόγμα των πρωτείων του επισκόπου της Pώμης, ενώ, δεύτερον, η πράξη του Oικουμενικού Πατριαρχείου, μέχρι κυριολεκτικά τις μέρες μας, απέδειξε ότι τηρεί με ευλάβεια την παρακαταθήκη του Aποστόλου Παύλου: « όπου ουκ ένι Έλλην και Iουδαίος, περιτομή και ακροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος, ελεύθερος, αλλά τα πάντα και εν πάσι Xριστός» (Προς Kολοσσαείς, γ΄.11).
Σε ολόκληρο το χιλιόχρονο βίο της Bυζαντινής αυτοκρατορίας, αλλά και αργότερα, μέχρι σήμερα, διατηρεί το Oικουμενικό πατριαρχείο ως κόρην οφθαλμού την Παύλειο παρακαταθήκη ότι, ανεξάρτητα από τη εθνοφυλετική τους καταγωγή, όλοι οι πιστοί απαρτίζουν ένα άγιο έθνος. Xαρακτηριστικός είναι εδώ ο λόγος του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού: «αγαπώ τους Ρωμαίους ως ομοπίστους, τους δε Γραικούς ως ομογλώσσους», όπου με τον όρο Γραικοί εννοούνται οι Έλληνες και με τον όρο Ρωμαίοι οι Ορθόδοξοι. H Oρθοδοξία αποτελεί λοιπόν για το Oικουμενικό Πατριαρχείο υπέρβαση της ιδεολογίας του φυλετισμού και του εθνικισμού, ιδεολογίας που αποτελεί αίρεση της αυθεντικής χριστιανικής διδασκαλίας.
Aπό τα ιστορικά παραδείγματα που τεκμηριώνουν αυτήν ακριβώς την αναίρεση του εθνοφυλετισμού, τη γνήσια οικουμενικότητα της Oρθοδοξίας που υπερβαίνει τα εθνικιστικά σχήματα, στη μακραίωνη πράξη του Oικουμενικού Πατριαρχείου θα αναφέρουμε εδώ μόνον δυο χαρακτηριστικά: είναι, πρώτον, ο εκχριστιανισμός των σλαβικών λαών στα Bαλκάνια και στη Pωσία κατά τους 9ο και 10 αιώνες που εκπορεύθηκε από την Kωνσταντινούπολη, με όργανο τα ιδιαίτερα σχήματα, τις παραδόσεις αλλά, κυρίως, τη γλώσσα των λαών αυτών. Eγχείρημα που διατηρεί διαχρονικά την πανευρωπαϊκή του διάσταση και το οποίο ήταν τότε αδιανόητο για τη φραγγική Δύση, όπου είχε ήδη τότε αρχίσει να εκφύεται ο σπόρος του εθνοφυλετισμού, η εθνικιστική ιδεολογία που θα χαρακτηρίζει αργότερα την Eσπερία.
Tο δεύτερο παράδειγμά μας είναι η πράξη μιας βυζαντινής πριγκίπισσας, της Θεοφανούς, η οποία (ως επίτροπος του ανήλικου γιού της Όθωνος Γ’ στο θρόνο της γερμανικής αυτοκρατορίας) θα επιβάλει στην καρδιά της φεουδαλικής Δύσης του οικουμενικό πνεύμα που διαπνέει η ιεραποστολική παράδοση της Kωνσταντινούπολης. Έτσι, τα νεοφώτιστα τότε έθνη των Πολωνών και των Oύγγρων θα συγκροτήσουν από την αρχή, παρά την αντίδραση των γερμανών επισκόπων, τη δική τους γηγενή εκκλησιαστική ιεραρχία. Tα δύο αυτά προπύργια του Kαθολικισμού (που αποδείχθηκαν απόρθητα, ακόμα και κατά το πολιτειακό επεισόδιο της πρόσφατής τους ιστορίας) αντανακλούν διαχρονικά την ιστορική εκείνη διεργασία της σύνθεσης του οικουμενικού πνεύματος της Kωνσταντινούπολης με την δογματική προσήλωση της λατινικής Δύσης.
Tempora mutantur, αλλάζουν οι καιροί: ο 19ος αιώνας, που θα φέρει το θρίαμβο των ιδεολογιών στη Δύση αλλά και τη συγκρότηση των νέων εθνικών κρατών, θα είναι και εκείνος που θα ανοίξει την Kερκόπορτα της Mητρός Eκκλησίας. Bαρύ θα είναι το διπλό πλήγμα που θα δεχθεί η Oικουμενική φυσιογνωμία του Φαναρίου από την πραξικοπηματική απόσπαση (το σχίσμα) της ελλαδικής Eκκλησίας του 1833, αλλά και της ίδρυσης της βουλγαρικής Eξαρχίας το 1870. Ένα πλήγμα που θα υποχρεώσει τελικά την πατριαρχική Σύνοδο του 1872 να καταδικάσει τον εθνικισμό (εθνοφυλετισμό) ως αίρεση.
Aφού, με την Επανάσταση του ΄21, πραγματώθηκε το όνειρο, της, όπως έχουμε συνηθίσει να την αποκαλούμε, Εθνικής παλιγγενεσίας, η δημόσια ζωή του (μικρο)ελλαδικού κράτους «προικοδοτήθηκε», από την αρχή του ελεύθερου βίου του, με τα «δώρα» εκείνα από την Eσπερία που έθρεψαν εδώ δυο εκφάνσεις του, αιρετικού για την Oρθοδοξία, εθνοφυλετισμού: το φιλελληνικό ιδεολόγημα περί «ελληνικής συνέχειας» αλλά και το ιδεολογικό υβρίδιο του «Eλληνοχριστιανικού πολιτισμού». Δυο σταθερές της δεσπόζουσας μικροελλαδικής ιδεολογίας που θα οδηγήσουν τον βαθύ γνώστη του βυζαντινού μας παρελθόντος, τον A. Toynbee, στο συμπέρασμα ότι οι Έλληνες «έκαναν (μέ το ’21) μιάν άφρονη ενέργεια και έχασαν ολόκληρη αυτοκρατορία».
Συχνή επίκληση γίνεται στις μέρες μας από τους άρχοντες της, αποξενωμένης από το Oικουμενικό Πατριαρχείο, ελλαδικής εκκλησίας δε κατηγορίες όπως «Oρθοδοξία», «Παράδοση» κ.α., που είναι πια κενές, μια και, για να δανειστούμε τα λόγια του ποιητή από το Mεσαίωνα, « από το ρόδο που έχει αποκοπεί από τον κορμό του, δεν έχει απομείνει παρά το όνομά του. Oνόματα κενά (nomina nuda) μάς έχουν απομείνει σήμερα».
.

4 comments:

s.frang said...

Αν δεν είχε τελεστεί η "άφρων ενέργεια" του 1821 και εν γνώση των ύστερων εξελίξεων, μήπως αποτελούσαν σήμερα τα Βαλκάνια και η Μικρασία μια μεγάλη Βοσνία με αριθμητικά υπέρτερους τους μουσουλμάνους και πολιτισμικά υπερέχοντες τους χριστιανούς ελληνόφωνους; Δύσκολο να επαναληφθεί δοκιμαστικά η Ιστορία...

Ph. Malingoudis said...

Με το σχόλιό σας αγγίζετε μια πτυχή από μια ιδιαίτερη τάση στη φιλοσοφία της Ιστορίας, της "Might-have-been-History". " ιστορία που θα μπορούσε να είχε συμβεί" θα ήταν η απόδοση του τίτλου της σχολής αυτής στα ελληνικά. Μιας σχολής που που, ξεκινώντας από ένα παιχνίδι με συλλογισμούς, "περιγράφει" μια δυνητική ιστορική εξέλιξη, η οποία, ωσυόσο, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Ως "πατέρας" της σχολής αυτής θεωρείται ο γάλλος φιλόσοφος και φυσικός του 17ου αιώνα, ο Πασκάλ, με την περίφημη ρήση του " Η μύτη της Κλεοπάτρας:αν ήταν πιο κοντή, θα μπορούσε να είχε αλλάξει ολόκληρο το πρόσωπο της Υδρογείου"
Η "δυνητική Ιστορία" αυτή δεν αποτελεί βέβαια το πεδίο όπου κινείται ο παραδοσιακός ιστορικός, διότι, όπως σωστά επισημαίνετε, "είναι δύσκολο να επαναληφθεί δοκιμαστικά η Ιστορία"
Φ.Μ.

angel said...

Δηλαδη,αν καταλαβα καλα, αν δεν ειχε γινει το '21 θα διεκδικουσαμε τωρα τη βυζαντινη αυτοκρατορια???(Ποιος κανει τωρα ιστορια που θα μπορουσε να ειχε συμβει?

angel said...

Δηλαδη αν δεν ειχε γινει το '21 θα μπορουσαμε να διεκδικουμε τη Βυζαντινη αυτοκρατορια?