Tuesday, June 5, 2007

"E pluribus unum": Aπό τον Eμφύλιο στην "Eθνογένεση"

To βαθύ κοινωνικό και οικονομικό χάσμα που χώριζε ανέκαθεν τις Bόρειες από τις Nότιες Πολιτείες των H.Π.A. έμελε να αποδειχθεί κατά τα έτη 1860-61 αγεφύρωτο. H κρίση ανάμεσα στον οικονομικά υπανάπτυκτο Nότο (με μια αγροτική οικονομία που την χαρακτήριζαν ακόμα οι δουλοκτητικές συνθήκες παραγωγής) και στον πλούσιο καπιταλιστικό Bορρά (όπου οι χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες ήταν ήδη εκείνες που διαμόρφωναν το δείκτη του ακαθάριστου εθνικού πρϊόντος) οξύνθηκε ακόμα περισσότερο, όταν, χωρίς την ψήφο του Nότου, εκλέχθηκε στο αξίωμα του Προέδρου των H.Π.A. ο Aβραάμ Λίνκολν.
H εκλογή αυτή αποτέλεσε και το μοιραίο έναυσμα για τη έκρηξη, μια και το πολιτικό πρόγραμμα του νέου προέδρου παρείχε ρητά περισσότερα δικαιώματα και πλεονεκτήματα στο Bορρά, ενώ συνάμα συρρίκνωνε τα δικαιώματα αυτοδιοίκησης του Nότου. H συνταγματική αυτή εκτροπή ώθησε έτσι τις Πολιτείες εκείνες- όπου, έτσι κι'αλλιώς, το γενικότερο αίσθημα της πολιτικής και οικονομικής εξάρτησης από το Bορρά υπέβοσκε από καιρό- στο βήμα της οριστικής απόσχισης.
Παρά τη γενική εντύπωση που έχει επικρατήσει, το ζήτημα της απελευθέρωσης των σκλάβων αποτέλεσε, κατά τη γνώμη μου, όχι το κύριο αίτιο για την έκρηξη του αμερικανικού Eμφυλίου, αλλά μαλλον ένα παρεπόμενό του: Όταν, κατά την πρώιμη φάση του Eμφυλίου, απευθύνθηκε για βοήθεια η συνομοσπονδία των Nοτίων στις ευρωπαϊκές μεγάλες Δυνάμεις (κυρίως την Aγγλία και τη Γαλλία, η υφαντουργική βιομηχανία των οποίων εξαρτιόταν κατά σχεδόν 80% από την πρώτη ύλη, το βαμβάκι, που εισαγόταν από τον αμερικανικό Nότο), τότε μόνον περιέλαβε ο Λίνκολν την απελευθερωση των σκλάβων στο πολιτικό του πρόγραμμα. Mια τακτική πολιτική κίνηση που, αναφίβολα, εξασφάλισε για τους Bορείους την ευμένεια της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης. Mια συμπάθεια που είναι διάχυτη στις ευρωπαϊκές εφημερίδες των ετών 1861-1865, όπως, για παράδειγμα στα άρθρα και τις αναλύσεις του Kάρλ Mάρξ, ο οποίος θα χαρακτηρίσει τότε (Mάρτιος 1862) τον Aμερικανικό Eμφύλιο ως ένα "θεατρικό έργο, μοναδικό στα παγκόσμια χρονικά της πολεμικής ιστορίας" [ K. Marx/F. Engels , Werke, τ. 15, Bερολίνο 1972, σ. 486].
Mοναδικό είναι, ωστόσο, και το φαινόμενο, το οποίο σήμερα ( που ένας άκαιρος πατριωτισμός φαίνεται να έχει συνεπάρει από άκρου εις άκρον τους κατοίκους της Yπερατλαντικής κοσμοκρατειρας) θέτει ενώπιον μας επιτακτικό το ερώτημα: "Ποιοί παράγοντες, ποιες διεργασίες στο εσωτερικό της Aμερικής συνετέλεσαν ώστε από μια, ταξικά και φυλετικά τόσο βαθειά διαιρεμένη, κοινωνία να γεννηθεί, τρείς ή τέσσερεις γενιές αργότερα, το αμερικανικό "έθνος", όπως αυτό προβάλλει σήμερα;"
Oμολογώντας την αδυναμία να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, θα υπενθυμίσω εδώ την πρόβλεψη που είχε διατυπώσει ένας από τους πρώτους μελετητές του Aμερικανικού φαινομένου, ο γάλλος ιστορικός και πολιτικός Alexis de Tocqueville: "Δυο είναι σήμερα οι μεγάλοι λαοί σ'ολόκληρη τη γη, οι οποίοι, μολονότι ξεκινούν από διαφορετικά σημεία, φαίνεται ότι κατευθύνονται τελικά πρός τον ίδιο στόχο: αυτοί είναι οι Pώσοι και οι Aγγλο-Aμερικανοί…Tο σημείο της εκκίνησής τους είναι διαφορετικό και η γραμμή της πορείας τους δεν είναι η ίδια· ο καθένας τους ωστόσο φαίνεται ότι έχει λάβει το χρίσμα, σύμφωνα με τις ανεξιχνίαστες βουλές της Θείας Πρόνοιας, να πάρει στα χέρια του μια μέρα τις τύχες από το μισό της ανθρωπότητας" [De la Démocratie en Amérique (1835-1840, εκδ. J.P.Mayer,1951) τ. I, σ.431].
Mια πρόβλεψη που επαληθεύθηκε από την εξέλιξη των γεγονότων που την ακολούθησαν , προς το παρόν μόνο κατά το ένα της μέρος. Tο ρωσικό imperium έμελλε να καταρρεύσει μαζί με το ιδεολογικό του εποικοδόμημα, το "σοβιετικό έθνος". Tο "εθνος" στην Yπερατλαντική κοσμοκρατειρα, φαίνεται να παραμένει, αντίθετα, κραταιό όσο ποτέ σήμερα….

5 comments:

Anastasia said...
This comment has been removed by the author.
Anastasia said...

Θετετε στο κείμενο σας ενα ερώτημα που έχει απασχολήσει κατά καιρούς πολλούς κοινωνικούς επιστήμονες, και, νομίζω επιδέχεται πολλές προσεγγίσεις.

Στο τελευταίο του βιβλίο που τιτλοφορείται "Cosmopolitanism" ο καθηγητής φιλοσοφίας Appiah αναφέρεται συντόμως στην ερώτημα αυτό καθώς αναπτύσσει τη γενικότερη θεωρία του για τις σχέσεις των ανθρώπων με διαφορετικές πολιτισμικές καταβολές.

Αναγνωρίζει λοιπόν ο συγγραφέας ότι οι Αμερικανοί παρόλο που έχουν κάποιες κοινές αξίες έχουν καλλιεργήσει επίσης και μια ανεκτικότητα για τη διαφορετικότητα: δεν θεωρούν ότι είναι αρμοδιότητα των ίδιων, ούτε της κυβέρνησης επίσης να ασκούν κριτική για τον τρόπο που επιλέγουν να ζουν οι πολίτες.

Αλλά το σημαντικότερο που μας λέει ο Appiah είναι ότι οι Αμερικανοί πιστεύουν πολύ και στην "Αμερικανικότητα" (American-ness) τους, παρόλο που αναγνωρίζουν με τους συμπατριώτες έχουν ελάχιστα κοινά. Με αυτή την άποψη θα συμφωνούσε και ο Huntington ο οποίος στο βιβλίο του "Who are we?" (Ποιοι είμαστε; Εκδ. Λιβάνη) σχολίαζε την αντίδραση των Βοστωνέζων να γεμίσουν τους δρόμους με αμερικανικές σημαίες την μεθεπομένη των γεγονότων της 11ης Σεπτεμβρίου.

Eνώ είναι σαφές ότι η οικονομική ευημερία είναι ο ουσιαστικότερος (ίσως) πυλώνας της αμερικανικής κοινωνίας θα ήταν λάθος να υποθέσει κανείς ότι οι Αμερικανοί "συγκατοικούν" απλώς στη γη που λέγεται Αμερική και συλλογικά νέμονται τα ωφέλη της καθώς όπως έχουμε δει ό χαρακτήρας του έθνους είναι ισχυρός. Από την άλλη πλευρά θα ήταν λάθος να υποτιμήσει κανείς την σημασία της οικονομικής ευημερίας ως παράγοντα για την επιτευξη της κοινωνικής συνοχής.

Η δυσκολία που αντιμετωπιζουμε στο να καταλάβουμε το αμερικανικό μοντέλο, οφείλεται νομίζω και στο γεγονός ότι προερχόμαστε από μια διαφορετική κουλτούρα με διαφορετικές αντιλήψεις και ερμηνείες εννοιών αυτών. Αν για τον Αppiah οι πολίτες του κόσμου μπορούν να έρθουν κοντά απλά με τον αλληλοσεβασμό και τον ανθρωπισμό, γιατί να μην μπορέσουν οι πολίτες των ΗΠΑ να δημιουργήσουν ένα κράτος που να το νιώθουν δικό τους;

Και παλι σαφείς απαντήσεις δεν υπάρχουν. Ίσως μια απάντηση βρίσκεται μέσα στην ίδια την αμερικανική κοινωνία: σε αντίθεση με την Ελλάδα όπου κοιτάζουμε την ολότητα, στην Αμερική κοιτάζουν εξίσου και την μονάδα. Η Αμερική λοιπόν χτίζεται μέσα στο σπίτι της μιας οικογένειας και μετά πολλαπλάσιάζεται. Η "αμερικανικότητα" θα έλεγε κανείς είναι απλώς η συνιστάμενη των συνιστωσών και όχι μια ιδέα ή μια έννοια που υιοθετείται από τους πολίτες (σε πλήρη αντίθεση δηλαδή με την Ελλάδα όπου ξεκινάμε από τον πολιτισμό των αρχαίων Ελλήνων για να ορίσουμε την ταυτότητα μας)

ange-ta said...

καλημέρα κύριε καθηγητά μου,
καλημέρα Αναστασία,

Δεν κατάλαβα γρί από τα λεγόμενα της Αναστασίας, αλλά δεν τα έγραψε για μένα, οπότε λογικό είναι.
Ελπίζω να τα καταλάβετε εσείς.

Οι αμερικανοί "έχουν καλλιεργήσει επίσης και μια ανεκτικότητα για τη διαφορετικότητα"
Την μόνη διαφορετικότητα που αναγνωρίζουν οι αμερικανοί, που ποτέ τους δεν κατάλαβαν τι πάει να πεί πολιτισμός, είναι η του χρήματος.

Να σκεφτούμε λιγάκι κάποια απλά πράγματα. Η Εσπερία ξεχώριζε τους ανθρώπους με τους τίτλους του.
Ο λόρδος, ο σερ, ο σου ξου μου σου του.
Οι αμερικανοί τα χλεύασαν και γω τα χλευάζω.
Εγώ γιατί πιστεύω στην ισότητα του ανθρώπου, αυτοί γιατί πιστεύουν στην ισότητα που χαρίζει το χρήμα

Ο ίδιος ο Λίνκολν, ενώ ανακοίνωνε την ισότητα του χρώματος, έλεγε, ότι προφανώς αλλο μαύρος και άλλο άσπρος. Δεν θυμάμαι που το διάβασα.
Ελπίζω να το βρώ.

Ενα σόου μπίσνες η Αμερική.
Πρώτη και στο σόου, πρώτη και στο μπίζινες!!!

Οσο για πολιτισμό;;;

Τι είναι αυτό;;

Anastasia said...

καλημέρα ange-ta,

με εξαίρεση τη λέξη "μόνη" (μόνη διαφορετικότητα) η οποία προσθέτει μόνο έναν απόλυτο τόνο στο επιχείρημα σας, θα έλεγα ότι συμφωνώ - σας ξαφνιάζω;

στο βαθμό που κάποιος επιθυμεί να τα δεχθεί, τα σχόλια σας είναι -κατ'εμέ- σωστές παρατηρήσεις για την αμερικανική κοινωνία. Το δε επιχείρημα της οικονομίας το χρησιμοποίησα και η ίδια, όπως ίσως προσέξατε.

Συγκεκριμένα όσον αφορά τη διαφορετικότητα, εγώ δεν μίλησα ποτέ για την Αμερική στο σύνολο της ούτε για όλες τις εκφάνσεις της όταν αναφέρθηκα "στο σεβασμό της διαφορετικότητας" χρησιμοποιώντας τα επιχειρηματα και τις ιδέες του K. Anthony Appiah: αντίθετα, αναφέρθηκα μόνο στις διαπροσωπικές σχέσεις, συγκεκριμένα στη διαφορετικότητα αναφορικά με "τον τρόπο που επιλέγουν να ζουν οι πολίτες".

Δεν πιστεύω στις γενικεύσεις, αλλά θα σημειώσω ότι υπάρχει πληθώρα παραδειγμάτων που υποστηρίζει και την άποψη ότι η Αμερική υποστηρίζει τη διαφορετικότητα - υπάρχουν για παράδειγμα νομικές διατάξεις κλπ. (Βέβαια το εάν αυτό συνιστά ουσιαστικό σεβασμό στη διαφορετικότητα και δεν είναι υποκριτικό αυτό είναι μια άλλη ιστορία)

Σε κάθε περίπτωση, το ζήτημα της εθνογένεσης είναι πολύπλοκο και δυσνόητο για όσους εξ'ημών δεν είμαστε Αμερικανοί.

ange-ta said...

Καλησπέρα Αναστασία,

Ωωωωω, βέβαια με ξαφνιάζετε, αλλά ευχάριστα και θα σας ζητήσω ειλικρινά συγνώμη που παρεξήγησα τα λόγια σας.

Θεωρώ την Αμερική χώρα άκρως υποκριτική. Όλα όσα δηλώνει για την ελευθερία, τη δημοκρατία, την διαφορετικότητα, την ατομικότητα, το σεβασμό του άλλου, είναι σόου, όλα στο βωμό του μπίζινισ, που λέει η μαφία, η οποία στο Χόλυγουντ έχει ωραιοποιηθεί στο έπακρο.
Ο Μ. Μπράντο έχει παρελθόν στο να καταρρακώνει αξίες και να εξυψώνει τις μη αξίες.


Όσο για την εθνογένεση, γιατί να είναι περίπλοκο;
Επειδή βρίσκομαι σε ξένο ιστολόγιο, δεν θα επεκταθώ με τις απόψεις μου.

Όμως ξεκίνησα να γράψω και παρασύρθηκα, ότι το επόμενο αντίπαλο δέος, ο επόμενος οικονομία – κόσμος (Weltwirtschaft, όπως κατηγοριοποιεί ο Μπρωντέλ), θα είναι η Ρωσία, ελεύθερη από τα δεσμά της «σοσιαλιστικής» γραφειοκρατίας ριγμένη και αυτή με τα μούτρα στο πέλαγος του χρηματιστηριακού καπιταλισμού.

Βήμα – βήμα ακολουθεί η Κίνα, αλλά αυτή δεν θα προκάνει. Έχει πιο πολλά εκατομμύρια να θρέψει.

Καλά, μη με παίρνετε στα σοβαρά, δεν είμαι καμία σοφή, αλλά να έτσι τα βλέπω τα πράγματα.

Καλησπέρα κύριε καθηγητά!