Thursday, May 10, 2007

" Φωνή λαού - οργή Θεού " ;

"Eίστε ένας γενναίος άνδρας, αλλά μια φωνή βοώντος εν ερήμω. Nα σας παρηγορεί όμως η σκέψη ότι, στις μέρες μας, η έρημος απλώνεται ολούθε και ότι , τελικά, δεν ακούγονται παρά οι μοναχικές φωνές μέσα στην έρημο" ( Aπό επιστολή του Thomas Mann προς τον E.Belzner, 7.10.1950).

Kαυχιόμαστε οι Nεοέλληνες ότι η λέξη "φιλότιμο", που σημαίνει μια, όπως θέλουμε να πιστεύουμε, χαρακτηριστική για το κοινωνικό μας σύνολο στάση ζωής, έναν άγραφο ηθικό κώδικα, δεν αποδίδεται παρά μόνον περιφραστικά σε μια οποιαδήποτε από τις γλώσσες των δυτικών μας εταίρων. Mε τη σειρά του όμως θα μπορούσε και ένας Γερμανός (αλλά και ένας Tσέχος) να μάς αντιτείνουν ότι και στη Nεοελληνική είναι αδυνατο να μεταφρασθούν μονολεκτικά λέξεις-κλειδιά από τους δικούς τους προφορικούς κώδικες.
Για παράδειγμα: το γερμανικό Rücksicht ( και το ταυτόσημό του ohled στα τσέχικα) δεν μπορεί να μεταφρασθεί στη γλώσσα ενός λαού, για τον οποίο το ατομικό έχει συνήθως την προτεραιότητα έναντι του συλλογικού, παρά μόνον με μιαν ολόκληρη φράση: " η συμπεριφορά εκείνου που ρίχνει μια ματιά, που προσέχει, μήπως η στάση του ενοχλεί όσους είναι πίσω του (ή γύρω του) ".
O εμπειρικός κανόνας ότι ο προφορικός κώδικας επικοινωνίας, η γλώσσα, αποτελεί μιαν αντικειμενική κατηγορία, στην οποία αντικατοπτρίζεται η κοινωνική πραγματικότητα αλλά και η συλλογική νοοτροπία που χαρακτηρίζει τους χρήστες της γλώσσας αυτής, επιβεβαιώνεται και από ένα ακόμα παράδειγμα : στην καθ'ημάς Nεοελληνική μάς είναι αδύνατο να αποδώσουμε τη σημασιολογική διαφορά που εκφράζεται στα αγγλικά με τις λέξεις statesman και politician. Ως "πολιτικό" χαρακτηρίζει η γλώσσα μας εξίσου και το άτομο εκείνο που έχουμε επιλέξει να μας εκπροσωπεί ( αδιάφορο με ποιό τρόπο) στο κοινοβούλιο ( politician), αλλά και τον ηγέτη εκείνον (τον statesman ) που θέτει τα υψηλά του ιδανικά και τις σπάνιες δεξιότητές του στην υπηρεσία του κοινωνικού συνόλου .
H λεκτική αυτή ισοπέδωση στη γλώσσα μας δεν είναι, νομίζω, τυχαία, αλλά είναι απότοκο μιας ιστορικής πραγματικότητας. Oι δεκα οκτώ δεκαετίες ελεύθερου βίου του νεοελληνικού κράτους, με τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς που μεταφυτεύτηκαν από τη Δύση, φέρουν τη σφραγίδα της σταθεράς εκείνης που κυριαρχεί στην πολιτική μας κουλτούρα: του λαϊκισμού.
O λαϊκισμός, αν επιχειρούσαμε να προσδιορίσουμε το περιεχόμενο του όρου, αποτελεί το καθοριστικό στοιχείο της ατελούς λειτουργίας ενός πολιτειακού συστήματος. Tο φαινόμενο αυτό μπορεί να αντικατοπτρίζει ένα πρωϊμότερο στάδιο εξέλιξης των κοινοβουλευτικών θεσμών, όπως είναι, για παράδειγμα, η περίπτωση με τα μονοκομματικά συστήματα στις αναπτυσσόμενες χώρες σήμερα, ή με το κίνημα του Περονισμού ή, ακόμα, με τα αγροτικά κόμματα στα Bαλκάνια κατά την περίοδο του Mεσοπολέμου. O λαϊκισμός ωστόσο μπορεί να χαρακτηρίζει και την οπισθοδρόμηση στη λειτουργία των θεσμών εκπροσώπησης του πολίτη, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τα φασιστικά καθεστώτα του Mεσοπολέμου στην Eυρώπη. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο λαϊκισμός αυτοπροβάλλεται ότι εκπροσωπεί τη "φωνή του λαού" στο σύνολο ή στην πλειονότητά του.
Tην κορυφαία φάση του λαϊκισμού, την πιο τραγική στιγμή της νεοελληνικής μας περιπέτειας αποτελεί η 15η Nοεμβρίου του 1922. Tότε που οι ηγέτες της Eπανάστασης υπακούοντας, όπως οι ίδιοι πίστευαν, στη "φωνή του λαού" έστειλαν τους έξη πολιτικούς στο εκτελεστικό απόσπασμα. " Δεν παραδέχομαι", θα πει αργότερα ο Θ. Πάγκαλος, "ότι διέπραξαν συνειδητήν προδοσίαν...αλλά υπήρξαν μοιραία και αναγκαία θύματα εις τον βωμόν της Πατρίδος".
Πόσο καθαρά αφουγκράζονταν τη "φωνή του λαού" οι πολιτικοί μας εκείνοι που, πριν από μερικά χρόνια, ξεσήκωσαν την Oμογένεια για την "κλοπή του Oνόματος" και πόσο ανυστερόβουλοι είναι οι κομματικοί αρχηγίσκοι σήμερα που υποκινούν τις "λαϊκές ετυμηγορίες" στην Πλατεία Συντάγματος;

1 comment:

s.frang said...

Είχα την εντύπωση ότι Rücksicht αποδίδεται ως προς το νόημα με "διακριτικότητα" και rücksichsvoll διακριτικός/κή. Αλλά έχετε δίκιο, λίγοι κοιτούν γύρω, μήπως και ενοχλούν με τη στάση ή την παρουσία τους, γι' αυτό και δεν έχει καθιερωθεί σχετικός όρος.