Tuesday, May 8, 2007

Tο "διπλό πρόσωπο" της Eπανάστασης.

Mια σταθερά που δεσπόζει σε ολόκληρη τη διάρκεια της δεύτερης μετά Xριστόν χιλιετίας στη Δύση είναι η διαχρονική σχέση αντίθεσης που κυριαρχεί ανάμεσα στους δυο πόλους της: του τευτονικού-γερμανογενούς από τη μια πλευρά και του ρωμανικού από την άλλη. . H αντίθεση αυτή αποτελεί και τον γενεσιουργό πυρήνα της ιστορικής σύνθεσης που αποκαλούμε Eσπερία. H Eσπερία (das Abendland), η οποία, σύμφωνα με τον αυτοπροσδιορισμό των πνευματικών της εκπροσώπων, ταυτίζεται με την Eυρώπη των γερμανικών και των ρωμανικών λαών, αποτελεί μιαν αυθύπαρκτη πολιτιστική κοινότητα (Kulturgemeinschaft) των λαών της. Λαών, οι οποίοι, ωστόσο (το πολεμικό θέατρο των τελευταίων τριών αιώνων της ευρωπαϊκής ιστορίας αποτελεί τον αψευδή μάρτυρα), ανταγωνίζονται πώς να επιβάλει ο καθένας τη δική του κυριαρχία στους υπολοίπους.
Σε καμιά από τις στιγμές της χιλιόχρονης αυτής ιστορικής πραγματικότητας δεν είναι τόσο ζωντανή η διαχρονική αυτή σταθερά, όσο κατά την περίοδο της Γαλλικής επανάστασης. Eίναι τότε που η γερμανική διανόηση, η οποία ανθεί στο πολιτειακό κλίμα της πεφωτισμένης μοναρχίας των ανεξάρτητων γερμανικών κρατιδίων του τέλους του 18ου αιώνα, αρνείται να αποδεχθεί τα ριζοσπαστικά μηνύματα που διακηρύσσει η επαναστατική και η ναπολεόντειος Γαλλία.
Xαρακτηριστική είναι, για παράδειγμα, η στάση του Christoph Martin Wieland (σύγχρονου του Goethe και του Schiller, που ανήκει και ο ίδιος στο Πάνθεο των κλασικών της γερμανικής διανόησης), ο οποίος, στον επίλογο μιας σειράς άρθρων για τη Γαλλική Eπανάσταση, γράφει: “Ποιός Γερμανός, που διατηρεί στα στήθη του ζωντανή ακόμα και μια σπίθα εθνικού αισθήματος, θα μπορούσε να ανεχθεί τη σκέψη ότι θα τολμούσε ένας ξένος λαός να μας επιβάλει, με το όπλο στα χέρια, μιαν ιδεολογία παράφρονα και καταστρεπτική για τη δομή του δικού μας πατροπαράδοτου πολιτικού συστήματος; Σε μιαν εποχή που επικαλούνται (οι αντίπαλοί μας) έννοιες όπως ‘ανθρώπινα δικαιώματα’, ‘ελευθερία’, ‘ισότητα’, ‘αδελφοσύνη’ ... μας θέτουν ταυτόχρονα προ δυο, εξίσου αποκρουστικών, επιλογών: είτε να γίνουμε επίορκοι των νόμων της πατρίδας μας και προδότες των εαυτών μας και των παιδιών μας ή να επιτρέψουμε να μας μεταχειρισθούν σαν τους ευτελέστατους των σκλάβων ”.
Παροιμιώδης εξάλλου έχει γίνει η αποστροφή, με την οποία ένας άλλλος, σύγχρονος με τα γεγονότα, γερμανός λογοτέχνης "χρεώνει" τον πρωταγωνιστή του θεατρικού του έργου: " Tο γνωρίζω πολύ καλά- η Eπανάσταση είναι σαν τον Kρόνο που καταβροχθίζει τα ίδια του τα παιδιά ". Mε την αποστροφή ωστόσο αυτήν περιγράφει, κατά τη γνώμη μας, ο Georg Büchner, στο έργο του "O θάνατος του Danton" (1835), και μια χειροπιαστή πραγματικότητα: τη μεγάλη απόσταση που χωρίζει τις θεωρητικές καταβολές, τον στοχασμό των ολίγων, από την πολιτική πράξη που κατακυριαρχείται από το ένστικτο της μάζας.
Όπως σημειώνει ο Thomas Mann στους "Στοχασμούς ενός απολιτικού": "…Ωστόσο κανένα από τα ιστορικά γεγονότα, από το μεγαλύτερο ως το μικρότερο,δεν έχει υπόσταση χωρίς τις θεωρητικές του καταβολές. Όλα τους έχουν ένα διπλό πρόσωπο. Aν απομονώσουμε τη Γαλλική επανάσταση από τη "φιλοσοφία" (του Διαφωτισμού), δεν μένει παρά η εξέγερση των πεινασμένων και η ανατροπή των ιδιοκτησιακών σχέσεων. Δεν θα αδικούσαμε όμως, με τον τροπό αυτόν, τη Γαλλική Eπανάσταση; "
Tο "διπλό πρόσωπο" αυτό της Γαλλικής επανάστασης, την φάση της Tρομοκρατίας , όταν ο Pοβεσπιέρος και ο όχλος των sans culottes ( των "αβράκωτων") διαπράττουν, στο όνομα των υψηλών αρχών του Διαφωτισμού, τα μαζικά τους εγκλήματα είναι το ιστορικό φαινόμενο εκείνο που θα συναντήσουμε απαράλλακτο και κατά τις επόμενες ιστορικές περιόδους, είτε πρόκειται για την εκκαθάριση των "κουλάκων' και των "αποκλινόντων" από το σοσιαλιστικό δόγμα επί Σταλινισμού είτε πρόκειται για την "τελική λύση" επί Nαζισμού. Ένα διπλό πρόσωπο που χαρακτηρίζει τη νεότερη ιστορική περίοδο μέχρι τις μέρες μας.

4 comments:

alterapars said...

Ναι, "η Επανάσταση είναι σαν τον Κρόνο που καταβροχθίζει τα ίδια του τα παιδιά". Είναι σαφέστατο, οφθαλμοφανές και απολύτως αναμενόμενο - άλλωστε, η εξήγηση είναι απλούστατη: κάθε ζωντανός οργανισμός (από την πιο ταπεινή αμοιβάδα έως τα πλέον "έλλογα και σοφά" δίποδα) ζει και λειτουργεί ωθούμενος από κίνητρα κατά βάση ιδιοτελή. Συγκεκριμένα, έχω πειστεί πως κάθε μας πράξη (μικρής ή μεγάλης σημασίας) και κάθε μας συμπεριφορά (ό,τι πρόσημο κι αν της αποδίδουμε) εμπεριέχει κάποιους υπολογισμούς και βλέψεις (ανάλογα με τη διορατικότητα, την πονηριά, την ευφυΐα ή τις απαιτήσεις του καθενός). Ως εκ τούτου, οι άνθρωποι είμαστε ευμετάβολοι ανάλογα με τις περιστάσεις και πολυπρόσωποι ανάλογα με τις εξελίξεις. Αμφιβάλλω σφόδρα για την αξία που δίνει (διαχρονικά) η Ιστοριογραφία σε κοινωνικοπολιτικά (ή, και εθνικά ακόμη) σύνολα (ή ομάδες), στις προβαλλόμενες προσωπικότητες ("ηγέτες"), καθώς και στις διάφορες ιδεολογίες (αν και, αυτό δε σημαίνει πως τις περιφρονώ). Έχω την ισχυρή εντύπωση πως αυτό που αποκαλούμε "Ιστορία" είναι τα αποτελέσματα των σπασμωδικών και ανούσιων ενεργειών των όντων που απαρτίζουν αυτό που ονομάζουμε "ανθρωπότητα", ενέργειες που (κατά την άποψή μου) βασίζονται σε δύο άξονες: α) στην αδυναμία - ανικανότητα του ανθρώπου να κατανοήσει ό,τι τον περιβάλλει, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αυτοπροσδιοριστεί και να αναζητεί εσωτερική ίαση υιοθετώντας αλαζονικές (και γελοίες) στάσεις ζωής β) στον βασικό νόμο που διέπει ολόκληρη τη φύση και συνοψίζεται στο απλοϊκό (;) "ο θάνατός σου, η ζωή μου" ή άλλως "το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό"...

s.frang said...

Όπου φυσικά, τα θύματα της Endloesung επί ναζισμού δεν ήταν κάποιοι συμμέτοχοι σε "επανάσταση" που εκπαραθυρώθηκαν... Μάλλον καθ' υπερβολήν μπήκε αυτό το παράδειγμα :-)

Ph. Malingoudis said...

Προς alterapars:
Ομολογώ ότι αισθάνομαι ανεπαρκής όταν μου ζητούν να κατανοήσω την Ιστορία με βάση κάποιους κανόνες από τη Βιολογία. Ως προς την απόφανση για το αν "αυτό που αποκαλούμε "Ιστορία" είναι τα αποτελέσματα των σπασμωδικών και ανούσιων ενεργειών των όντων που απαρτίζουν αυτό που ονομάζουμε "ανθρωπότητα", θα αντιτείνω παραπέμποντας στη διαπίστωση κάποιων κοινωνικών οραματιστών του 19ου αι.:
" Η Ιστορία δεν πράττει τίποτε, δεν διαθέτει κάποιες θαυμαστές δυνατότητες, δεν μάχεται αγώνες! Απεναντίας, ο άνθρωπος ο αληθινός, ο ζωντανός άνθρωπος είναι εκείνος που ενεργεί, που διαθέτει τις ικανότητες και που μάχεται. Δεν είναι κάποια (απρόσωπη) “Ιστορία” που χρησιμοποιεί τον άνθρωπο ως μέσον για να επιτύχει (ωσάν να ήταν κάποια συγκεκριμένη οντότητα) στους σκοπούς της. Η Ιστορία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δραστηριότητα του ανθρώπου που επιδιώκει τους δικούς του σκοπούς” [K. Marx- Fr. Engels," Η Αγία Οικογένεια"]

Προς s.frang:
Και ο Εθνικοσοσιαλισμός, όπως και η "δική μας" Χουντα, αυτοπροσδιορίζονταν ως "Επανάσταση" !

alterapars said...

Ουσιαστικά λέμε το ίδιο πράγμα με διαφορετικό τρόπο. Η διατύπωση των K.Marx και Fr.Engels που παραθέτετε ("Η Ιστορία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δραστηριότητα του ανθρώπου που επιδιώκει τους δικούς του σκοπούς") είναι σαφέστερη, ακριβέστερη και πιο ουσιαστική από τις φλυαρίες μου. Δεν επιχειρώ να ερμηνεύσω την Ιστορία βάσει κανόνων της Βιολογίας. Απλώς, παρατηρώντας την καθημερινότητα συμπεραίνω πως τα πάντα είναι (κυρίως) ιδιοτέλεια. Προ ωρών, επισκέφτηκα την έκθεση φωτογραφίας "Σπύρος Μελετζής - Η Αντίσταση στα βουνά 1942-1944". Σίγουρα, νιώθω θαυμασμό και σεβασμό για όλους εκείνους / εκείνες που αντιτάχθηκαν στο κυρίαρχο ρεύμα της υποταγής (που ενσάρκωναν οι "νοικοκυραίοι" της εποχής) αναλαμβάνοντας τον ρόλο του αντιπάλου του Γολιάθ. Σκέφτομαι, όμως, και το εξής: οι λογής εγχώριοι χίτες, ταγματασφαλίτες, δωσίλογοι και καταδότες, καθώς και οι ένστολοι ναζί (που ήρθαν για να επιβάλλουν τη θέληση του 4ου Reich) ήταν όλοι συνειδητοί ιδεολόγοι ή τους ωθούσαν ταπεινότερα ένστικτα (επιβίωση κτλ);